İlmi Etüdler Derneği’nin “Batı’nın Doğu’su: İslam Algısı ve Nefret Söylemleri” başlıklı 2011-2012 Açılış Konferansını İstanbul Şehir Üniversitesi öğretim üyesi Dr. İrvin Cemil Schick verdi. Konferans 29 Ekim 2011 Cumartesi günü saat 18.30’da Altunizade Kültür ve Sanat Merkezinde gerçekleştirildi.

İrvin Cemil Schick konferansta, 11 Eylül saldırısının ardından İslam âleminin “islamofobi” şeklinde isimlendirilen olguyla yüzleşmesini ele aldı. Medyada, siyaset meydanında, kitle kültüründe İslam karşıtlığının en bayağı örneklerinin üzerinde duran Schick, İslamofobinin köklerinin aslında Ortaçağ’a kadar uzanan eski ve mufassal bir söylem olduğunu ifade etti. İslam’ın ortaya çıkışını doğrudan doğruya Hıristiyanlığa karşı bir başkaldırı olarak yorumlayan kimi Avrupalıların, çağlar boyunca çeşitli biçimlerde polemikler ürettiğini ve İran devriminden sonra bu durumun alevlenerek Soğuk Savaş’ın bitimini müteakip Batı’nın yeni bir düşman arayışına karşılık geldiğini ileri sürdü. Günümüz batı dünyasında yalnız aşırı sağın değil, merkez sağın da faydalı bulup kullanmaktan geri kalmadığı bu söyleme karşı Müslümanların çoğunun ürettiği ve kullandığı argümanları, karşı çıkış biçimlerini ele alan Schick, İslamofobiye İslam dininin aslında söylendiği gibi olmadığını, örneğin bir şiddet değil barış dini olduğunu, tarih boyunca Gayrı Müslimlere hoşgörülü davranıldığını anlatarak karşı çıkmanın işlevsizliğini vurguladı. Gerekçe olarak da İslamofobiyle “gerçekleri” sıralayarak savaşmanın mümkün olmadığını, çünkü İslamofobinin bir nefret söylemi ve nefret söylemlerinin de olgusal gerçeklerle zaten herhangi bir işinin olmadığını vurguladı. Müslümanların asıl yapması gerekenin, nefret söylemlerinin hakikatini nefret edenlerin yüzüne vurmaları olduğunu altını çizdi.

Schick İslamofobinin Ortaçağ’a uzanan kaynakları arasında Hıristiyanlık akidesinin de yer aldığını belirtti. Hıristiyanlıkta İsa Mesih’in hem tanrının oğlu, hem de tanrının kendisinin ete kemiğe bürünmüş hali olması inancının, İslam ile uyuşmadığı bellidir. Hıristiyanlara göre İsa Mesih’ten sonra herhangi birinin tanrının elçisi olarak gelmesi söz konusu olamaz, farklı bir inanç yaymaya çalışan biri ancak zındık olabilir. Hıristiyanlık akidesinde köklerini bulan İslam karşıtı yaklaşım, kendisini geriye doğru atıflarla modern dönemde de var etmeye devam etmiştir. Schick, 12 Eylül 2006 tarihinde Papa 16. Benedictus’un bir konuşmasını buna delil olarak sunar. 16. Benedictus, Bizans imparatoru II. Manuel Paleoloğos’un 1391’de vukubulduğu iddia edilen bir münazarasına atıf yapmıştı. Rivayete göre bu tartışma, Bizans hükümdarıyla bir İranlı arasında geçmiş, Paleoloğos şöyle demişti: “Bana Muhammed’in getirdiği yenilikleri göster, orada yalnız kötülük ve insanlık dışılık bulacaksın, va’z ettiği inancı kılıç zoruyla yayma emri gibi.”

Hıristiyan akidesi merkezli konuşan polemikçilerin birincil gayesinin, İslâm’ın bâtıl olduğunu, asıl doğru yolun Hıristiyanlık olduğunu ispat etmek olduğunu ifade eden Schick, bunun için ‘’İslâm’ın temeli olan Kur’ân-ı Kerîm ve İslâm peygamberi Hz. Muhammed’in meşruiyeti hedef alınmıştır’’ görüşündedir. Dolayısıyla ilk olarak Hz. Muhammed’in Allah tarafından gönderilmediği, iktidar hırsıyla ortaya çıkmış bir sahte peygamber olduğu iddia edilmiş, ikinci olarak da Kur’ân-ı Kerîm’in Hz. Muhammed tarafından insanları yoldan çıkarmak için yazılmış, safsata dolu uydurma bir kitap olarak temsil edilmesi söz konusu olmuştur. Schick bu tarih izleğinden bakarak 30 Eylül 2005 tarihine kadar adı duyulmamış olan bir Danimarka gazetesinin peygamber’e hakaret içeren on iki karikatür yayınlamasının aslında o kadar eski, o kadar köhnemiş bir hareketin tekrarı olduğunu belirtti.

Schick Ortaçağ polemiklerinde İslâm dinine kara çalmak için kullanılan başlıca yöntemlerden bir diğerinin de, İslâm’ın derûnî, manevî, rûhânî değil, cismânî, dünyevî, duyumsal bir din olduğu iddiası olduğunu belirtti. Örneğin çokeşlilik ve boşanma gibi kurumlar, Cennet ve huriler gibi motifler hep bu dünyevîliğin delilleri addedilmiş, İslâm’ın inananlarına sınırsız cinsel ruhsat tanıyan bir duyumsal din olduğu sonucu çıkarılmıştır. Batı dillerine hayli erken bir devirde, 18. yüzyıl başından itibaren çevrilmiş olan Bin Bir Gece Masalları’ndaki haremler, cariyeler ve benzeri cinsellik çağrıştıran temalar da İslâm’a dair bu gibi fikirlerin üstüne binince, ortaya çıkan düşünce “İslamofobi” adıyla anılmasa da İslâm aleyhtarı fikirlerin uzun tarihinin sürekliliğini sağlayan unsurlar olmuştur. Bu sürekliliğin zirve yaptığı noktalardan bir diğeri de Schick’e göre 4 Kasım 1979’da Tahran’daki Amerikan elçiliğinin basılması ve içindekilerin bir buçuk seneye yakın rehin tutulması üzerine ortaya çıkan durum olmuştur. Batı medyası bu olaylar üzerine Müslümanları canavarlaştıran, İslâm’ı barbarca bir din olarak nitelendiren bir söylem geliştirdiler. O tarihe kadar uçak kaçırmalar, 1972 Münih Olimpiyat katliamı gibi tedhiş olaylarını daha özgül olarak Araplarla özdeşleştiren Batı kamuoyu, o günden sonra İslâm ile şiddet arasında bir ilişki kurmaya, “İslâm terörizmi” kavramını işlemeye başladı.

1989’da Sovyetler Birliği’nin çökmesiyle Soğuk Savaş’ın sona ermesi yeni bir öcü ihtiyacını ortaya çıkarmıştır.  Nitekim Francis Fukuyama’nın 1989’da yayınladığı “The End of History?” (Tarihin Sonu mu?) başlıklı makalesinde, komünizmin çöküşüyle liberal demokrasinin zaferinin, insanlığın toplumsal ve iktisadi evriminin sonunu müjdelediği iddiasına cevaben, Samuel Huntington 1993’te “The Clash of Civilizations?” (Medeniyetler Çatışması mı?) başlıklı makalesini yayınlamış, burada Soğuk Savaş’ın akabinde çatışmaların, toplumların dinî ve kültürel kimlikleri ekseninde şekilleneceğini belirtmişti. İşte günümüz İslamofobisinin temel dayanaklarından biri de bu fikir olmuştur. “Medeniyetler çatışması” fikri yalnız Soğuk Savaş’ın bitiminden üç-dört yıl sonra ortaya çıkmakla kalmamıştır, bizatihi Soğuk Savaş’ın bitiminin bıraktığı boşluğu doldurmak iddiasıyla ortaya çıkmıştır. Batı ve İslâm dünyaları bağlamında “medeniyetler arasında anlaşmazlıkların ve çatışmaların önlenmesi, uzlaşma çabalarının desteklenmesi, barış, hoşgörü ve işbirliğinin geliştirilmesi” amacıyla 2005 yılında İspanya başbakanı José Luis Rodríguez Zapatero ile birlikte Başbakan Recep Tayyip Erdoğan Birleşmiş Milletler’de önerdikleri “Medeniyetler İttifakı” adlı projenin de sorunlu olduğunu düşünür Schick.  Çünkü Batı ve İslâm dünyaları burada ayrı medeniyetler olarak ele alınıyor. Oysa Batı medeniyetiyle İslâm medeniyeti yekpare olmadıkları gibi birbirlerinden kesin bir biçimde tefrik edilemezler de.

Schick, İslamofobinin ortaya çıkması ve yaygınlık kazanmasında siyasi gelişmelerin yanında, Batı ülkelerinde sayıları giderek artan bir Müslüman göçmen nüfusun da önemli bir etken olduğunu düşünür. Bu göçmenlerin kendi geleneklerini, kendi inançlarını, kendi yaşam tarzlarını beraberlerinde getirmeleri, daha önce Çinlilerin, Yahudilerin ve çeşitli başka göçmen gruplarının gelmesiyle ortaya çıkan yabancı düşmanlığının bir benzerinin belirmesine yol açmıştır. Bu durum birbirlerinin dışında, birbirleriyle hiçbir temasları olmadan varlıklarını sürdüren iki medeniyetin çatışması sonucunda değil, Batı ülkelerine göç eden Müslümanların geldikleri toplumları çoğulcu olmaya zorlamaları ve buna o toplumların direnmesi nedeniyle ortaya çıkmıştır. Yani bunda uzaklık değil, yakınlık büyük ölçüde etken olmuştur.

“İslamofobi” terimi ile kastedilenin İslâm düşmanlığı değil, Müslüman düşmanlığı olduğunu iddia edenlere katılmayan Schick, bugün İslamofobi’nin Müslümanlara karşı ayrımcılık olarak tezahür ettiğinin doğru olmasıyla birlikte, söz konusu ayrımcılığı meşrulaştıran tarihî İslâm düşmanlığını vurgulamaktadır. Yani pratik, Müslümanlara karşı ayrımcılık ise de, teori, İslâm aleyhtarlığıdır.

Müslümanlara karşı yapılan İslamofobi kaynaklı pratik uygulamalardan bahseden Schick, İslamofobi ile mücadelede bambaşka bir yöntem önermektedir. Batılıları bilgilendirmeye çalışarak, İslâm’ın aslında şiddet değil barış dini olduğunu, Müslüman olmayanlara baskı değil hoşgörü uygulandığını anlatmak yoluyla İslamofobi’yi yenmek mümkün değildir. Çünkü İslamofobi bir nefret söylemidir. Nefret söylemleri insanların cehaletinden kaynaklanır elbette, ama bu olgusal cehalet değil, daha genelde dünyanın, insanlığın nasıl olduğuna dair umumî bir cehalettir. İslamofobik olanlar İslâm konusunda elbette bilgi sahibi değildir ama İslamofobilerinin nedeni bu bilgisizlik değildir.

İslâm dünyasının bugüne kadar İslamofobi’ye karşı etkin bir mücadele sürdürememesinin sebebi hep “bizi bir tanıyabilseler, hemen sevecekler” yanılgısıdır. Oysa mesele İslamofobik kişilerin İslâm’ı tanımaması değildir. Onlara istediğimiz kadar Mevlânâ’yı tanıtalım, nefret edenler nefretlerinden vaz geçmeyecektir. İslamofobi’ye karşı koymak için Müslümanların yapması gereken en önemli şey genel olarak nefret söylemlerine karşı örgütlenmektir. Bu noktada Müslümanların da kendilerinde nefret söylemi var mı yok mu diye oturup düşünmeleri gerekmektedir. Nefret söylemleriyle tek mücadele yöntemi bütüncül olarak nefret söylemlerine karşı çıkıp mücadele etmektir. Yahudi, Kürt, Alevî, kadın vs. gibi kategoriler altında yapılan nefret söylemlerini göz önünde bulundurmak bu mücadelenin bir parçası olmalıdır.     

Mimarlık Araştırmalarında Yeni Eğilimler

İlmi Etüdler derneği Yeni Eğilimler Seminerlerinin dördüncüsü Mardin Artuklu Üniversitesi'ndenYrd. Doç. Dr. Halil İbrahim Düzenli'nin 30 Haziran Perşembe günü saat 18:00'de vereceği "Mimarlık Araştırmalarında Yeni Eğilimler" başlıklı seminer ile yapılacaktır.

Düzenli, seminerde Mimarlık bilgi alanının modern anlamda şekillenişini mimarlığın kurumsallaşmasını, mimarın profosyonelleşmesi ve bir disiplin haline gelişini anlatacaktır. Düzenli’ye göre XV. Yüzyıldan itibaren başlayan bu süreçte mimarlığın alt disiplinleri de XX. Yüzyılın sonlarına doğru artık özerk bilgi alanlarını tesis etmiştir.

Halil İbrahim Düzenli seminerde ayrıca Mimarlık ve özelde mimarlık tarihi disiplininin sosyal bilimlerle giderek daha fazla içli dışlı olmasıyla birlikte, alanı genişletici kavram ve yaklaşımları ele alacaktır. Bu yeni oluşan çevre ve ilişkiler ağı “mimari kültür”, “erken modernlikler”, “çoğul modernlikler”, “alternatif modernlikler”, “melezlikler”, “İslamlar”, “çoğulluk”, “kadın”, “cinsiyet”, “evsellik”, “patronaj / hamilik”, “gayrimüslimlerin mimarlığı”, “yabancı mimarlar”, “öteki”, “malzeme, iş gücü ve üslup transferleri”, “yerel gelenekler”, “bina öyküleri”, “tarihyazım eleştirileri”, “metropol” gibi birçok çalışma alanı açmıştır. Her şeyden önce mimarlık araştırmacısının malzeme seçeneği çoğalmıştır. Sosyal bilimlerin sorunsallaştırdığı bir malzeme ya da durum mimarlık disiplini için de sorunsallaştırılabilmektedir. Mimarlık araştırmacısının ideolojik angajmanlarından kurtulması ve mimarlık disiplininin kendi ayakları üzerinde durması buna katkı sağlamıştır.

Düzenli için Mimarlık tarihinin, teorisinin ve eleştirisinin birlikte oluşturdukları son dönem ana yönelimlerinden birisi ağırlıklı olarak Edward Said’in Oryantalizminden sonra güncellenen post-kolonyal çalışmalardır. Özellikle XX. yüzyılın ilk yarısındaki Batı modernliği merkezli tarih yorumları ve tarihsel konumlandırmalar kolonyal ve oryantalist eğilim sonrası araştırmaların hedefi haline gelmiştir. Modernizm-gelenek kutuplaştırmacılığının yansımaları her alanda olduğu gibi mimarlık tarih yazımında da kendisini göstermektedir. Mimarlığın ve tarihinin yeniden düşünülmeye başlaması ya da bu yönde çalışmaların yayınlanması bir taraftan alanın özerk yapısını tahkim etmekte, diğer taraftan hâkim interdisipliner yönelime referans vermektedir. Mimarlık ve mimarlık tarihi diye bir disiplinin varlığı tartışmaları artık çok fazla önemsenmemekte fakat disiplinin diğer disiplinlerle olan ilişkileri çok daha fazla sorgulanmaktadır.

Ayrıntılı Bilgi İçin:
Onur Günaydın

Tel: 0216 310 4318 – 0537 495 6463
E-posta: bilgi@ilmietudler.org
Adres: Halk Caddesi, Türbe Kapısı Sokak, Hektaş İş Merkezi No:13/4 Üsküdar, İstanbul
http://www.ilmietudler.org/

İlmi Etüdler derneği Yeni Eğilimler Seminerleri Oklohama Üniversitesi'nden Necati Anaz'ın 04 Haziran Cumartesi günü saat 15:00'de vereceği "Siyasi Coğrafya Araştırmalarında Yeni Eğilimler" başlıklı seminer ile devam ediyor.Necati Anaz seminerde, Batı Avrupa ve Amerikan akademilerinin çalışmalarının tetkiki doğrultusunda siyasi coğrafyanın ve özellikle bunun ayrılmaz bir parçası olarak bilinen jeopolitik kavramının ne anlama geldiğini, hangi metodoloji ve yaklaşımların benimsendiği ve çalışma alanları itibariyle bu kavramların disipliner gelişimlerini ve değişimlerini irdeleyecektir. Seminerde ayrıca, farklı tarihselliklerde siyasi coğrafyada etkin olmuş ya da siyasi coğrafyayı etkilemiş klasik jeopolitika, politik ekonomi ve postyapısalcılık gibi farklı yaklaşımların üzerinde durulacaktır.

Ayrıntılı Bilgi İçin:
Onur Günaydın

Tel: 0216 310 4318 – 0537 495 6463
E-posta: bilgi@ilmietudler.org
Adres: Halk Caddesi, Türbe Kapısı Sokak, Hektaş İş Merkezi No:13/4 Üsküdar, İstanbul
http://www.ilmietudler.org

İLEM dernek merkezinde gerçekleşen seminerde Altuğ, öncelikli olarak edebiyatın sanat ve sosyal bilim olmak üzere iki alanın kesişmesi olduğunu söyledi. Edebiyatın bir disiplin olarak diğer uluslarla bağlantılı olduğunu ifade eden Altuğ, modernizmin edebiyatı ulus terimi üzerinden kurduğuna dikkat çekti. Bu durumun edebiyatla ilgili kısıtlama getirdiği gerçeğini dile getirdi. Yani Türklüğün gelişimi ile edebiyatın gelişimi birbirine paralel olgulardır görüşünü doğuran bu algı; “İslam Öncesi Türk Edebiyatı”, “İslam Etkisindeki Türk Edebiyatı” gibi başlıklar ortaya çıkarmıştır. Ulusun kaderiyle edebiyat arasında bağ kurulması yanlış bir görüştür. Edebiyat araştırmalarındaki yeni eğilimler ulus-edebiyat arasındaki bağı sarsan durumlar ortaya koymuştur. Zira edebiyatı ulusla bağlantılı düşünmek edebiyatın anlaşılmasını zorlaştırır.

Karşılaştırmalı edebiyat; 19. yüzyılda Goethe’den gelişen ve iki ulusun edebiyatının karşılaştırılmasına da-yanan bir disiplindir. Fakat burada da yapılan karşılaştırmalarda Türk edebiyatı her zaman yenik çıkmaktadır. Bu disiplinin en büyük hatası müsabaka mantığıyla işlemesidir. Son on yılda ise başka türlü bir karşılaştırmalı edebiyat meydana çıkmıştır. Bu da daha kişisel ve yerel bir durumdur. Dünya edebiyatı kavramı üzerine çalışmalar yapılmaya başlanmıştır. Batı etkisiyle gelişen edebiyat anlayışı kırılmaya başlanmıştır.

Tanzimat edebiyatını Osmanlı Devleti’nin modern edebiyatı olarak adlandırmak da yeni eğilimlerden bir tanesidir. “İlk Türk romanı nedir?” sorusundan çok “İlk Türkçe roman nedir?” sorusu daha iyi bir yaklaşımdır. Johann Strauss’un “İlk Ermeni, Bulgar, Türk romanının yazıldığı yer İstanbul’dur.” tespiti bu açıdan çok önemlidir. Üstelik bu romanları yazıldığı zamanlar birbirine oldukça yakın zamanlardır. Burada ulusların ötesinde bir bağ bulunmaktadır.

Divan edebiyatını Fars, Urdu, Özbek, Arap edebiyatlarıyla beraber düşünmek de yine yeni eğilimlerdendir. Walter G. Andrews ve Mehmet Kalpaklı’nın beraber hazırladığı “Mahbuplar Çağı” adlı kitap 16. ve 17. yüz-yıllarla ilgili çok geniş bir Yeni Çağ edebiyatı yaklaşımı sunmaktadır. Avrupa edebiyatının kaynağında Endülüs olduğu düşüncesi yaygınlaşmaya başlamıştır. Bu durum da Hindistan’dan İspanya’ya kadar devam edegelen bir süreçtir. Kapalı olmayan, süreklilik hâlinde olan bir edebiyat yaklaşımı da bir başka eğilimdir. Cemal Kurnaz’ın halk edebiyatı-divan edebiyatı ayrımının yapay bir ayrım olduğuna değinen Altuğ, ayrım hiç yokmuş gibi bir tavır sergilemenin de her şeyi karıştırabileceğini ifade etti.

Mevcut edebiyat algısını doğuran düşünceyi araştırmak da bir başka eğilim olarak karşımıza çıkmaktadır. Yani edebiyatı, ulus çerçevesinde düşünmeye iten görüş nedir? Yazarlık mefhumu da ulusallığın sorgulandığı gibi sorgulanmaktadır. Mesela; Namık Kemal, Ahmet Mithat Efendi’ye göre daha çok sevilirken bu anlayış 1990’larda Jale Parla ve Nükhet Esen ile birlikte değişmektedir. Çeşitli ilişkilerin düğümlendiği bir yazar daha ilgi görmeye başlamıştır. Bir başka eğilim olarak karşımıza çıkan da yazarların biyografileri üzerinde yapılan çalışmalar yerine yazarların okuma disiplinleri üzerine yapılan çalışmalardır. Bu şekilde romantizmin getirdiği “yüce edebiyat, deha yazar” algısı da kırılmaya çalışılmaktadır. Bu yeni algı da asıl gücünü buradan almaktadır.

Duyguların ifade edildiği mecra da farklılık yaratabilmektedir. İnternet sözlüklerinde yazılan “entry”lere bir tür olarak bakılabilir mi görüşü vardır. Tür merkezli edebiyat anlayışı da yeni eğilim olarak görülmektedir. Bir romanda anlatılan durum (Kürtlere nasıl bakılır, kadın meselesi vb.) söylem eleştirisidir. Bu genel olarak yapılan bir eleştiri tarzıdır. Bu durumda teori metne hâkim olmakta ve birçok yazara uyan teoriler ortaya çıkmaktadır. Bunun yerine dokunma, koklama, acı gibi kavram ve durumlar romanda nasıl anlatılıyor soruları söylem analizi alanındaki yenilik olarak karşımıza çıkmaktadır.

Sonuç olarak edebiyat; sosyolojinin, tarihin bir parçası olarak görülmeye başlanmıştır. Fatih Altuğ’a göre edebiyatın araştırma nesnesi olarak görülmesi bir bakımdan olumludur; ancak dikkat edilecek husus edebiyatın kurulmuş bir şey olduğudur. Edebiyatın belge olarak görülmesi yanlıştır. “Kurmacanın dışında bir şey yoktur” anlayışı yanlıştır. Hakikatle ilişki sadece anlatı biçiminde, kurmaca biçiminde değildir.

İLMİ ETÜDLER DERNEĞİ FRANTZ FANON PANELİ
26 Mart 2011 Cumartesi 18.00
Çamlıca Sabahattin Zaim Kültür Merkezi

İlmi Etüdler Derneği'nin 26 Mart Cumartesi düzenlediği anma programıyla yad edilen programa konuşmacı olarak Kemal Sayar, Zeki Bulduk, İbrahim Tığlı, Yusuf Ziya Gökçek katıldı.

Zeki Bulduk, 36 yaşında vefat eden Frantz Fanon'un sömürgelerde sömürülenin nesneleştirdiği edebiyat akımına karşı, anlatıyla oluşturulan imgeleri kıran üslubuna değinirken yepyeni bir sömürge sözlüğü oluşturmak ve tanımlarla büyüyen bir sömürünün ifşa edilmesi gerekliliği üzerine durdu.

İbrahim Tığlı ise, Fanon'un Afrika özelinde kurtuluş mücadelelerine verdiği teorik destek ve Pan-Afrikan siyasetin kuruluş aşamasında öncü isim olmasını merkeze alarak, yüzyıllarca kıtayı domine eden bir batı sömürgeciliğine karşı 'şiddeti' önermesinin bir aşma eylemi olarak değerlendirmesini istedi.

Yusuf Ziya Gökçek, Frantz Fanon'un Hollywood sineması ve batıda oluşan 'Fransız Yeni Dalga', 'İtalyan Yeni Gerçekçilik' gibi akımların karşısında yeni bir dil bulmaya çalışan dünya taşrasındaki sinemacılara yeni bir dil kurma iştiyakını yaratmasının sömürgeci-sömürülen denklemini aşacak farklı bir 'şiddet' olduğunu söyledi.

Kemal Sayar ise, Fanon'un 'bilimsel' bir dille genişletilen sömürülen patolojisini, madunlarla konuşulan 'zoolojiyi' aşarak 'yeryüzünün lanetlileri'nin 'insan' olduğunun yeniden gündeme getirilmesi için canhıraş bir biçimde uğraş verdiğini, yazdığı metinlerin birçok farklı yorumlama biçimini de doğurduğunu ifade etti.

İLEM tarafından düzenlenen Yeni Eğilimler Seminerleri’nin ilki olan Tarih Araştırmalarında Yeni Eğilimler isimli seminerimiz Fatih Sultan Mehmet Üniversitesi Tarih Bölümünden Haşim Koç’un sunu­muyla 12 Mart 2011’de der­nek binamızda yapılmıştır. Konuşmada tarih ilminin geçirdiği merhaleler, kişi­ler ve ekoller üzerinden an­latıldı.

Eskiyi, ilmî anlamda tarihi ve bu bağlamda tarih araş­tırmalarındaki yeni eğilim­leri incelemenin amacı, te­mel yönelimleri görerek yeni ve alternatif çalışmaları mümkün kılmaktır. Koç, yapılan çalışmaların kimi za­man daha önce yayımlanmış eserlerin tekrarı olmak­tan öteye gitmediğini belirterek, yapılagelen çalışma­ları titizlikle takip etmenin önemini vurguladı. Bu­nunla birlikte tarih yazımı geleneği, 19. yüzyıl öncesi ve sonrası olmak üzere iki dilime bölünebilir. 19. yüz­yıla kadar olan süreçte, hikâyecilikle iç içe belgesiz bir tarih yazımı söz konusuydu; Leopold Von Ranke bunu eleştirerek, geçmişin birincil kaynaklara dayalı ve ger­çekleştiği gibi (wie es eigentlisch) yazılmasını savun­muştur. “Ampirik tarihçilik” olarak da adlandırılan ve 1870–1930 yıllarını kapsayan dönemde diğer birçok bilimle aynı anda tarih de profesyonel bir disiplin ola­rak doğmuştur. 1930’lara gelindiğinde, Fransa’da “An­nales” ve İngiltere’de “Economic History Review” der­gileri etrafında toplanan düşünürler sebep sonuç iliş­kisine dayalı analitik tarih akımının öncüleri olmuş­lardır. Tarihî malzemenin nasıl yorumlanacağını ve ta­rih alanında ne gibi yeni açılımlar gerçekleştiğini anla­tan Koç, bilim tarihi, demografik tarih, zihniyet tarihi çalışmalarının yanı sıra bu iki ekolün en büyük katkı­sının gündelik tarih (micro history) araştırmaları ko­nusunda olduğunu vurguladı.

Seminerin ilerleyen bölümlerinde Koç, bilimin birike­rek ilerlediği kabulüyle 1960’larda Ranke’nin ve diğer okulların katkılarını göz ardı etmeden, tarih yazıcılı­ğını eleştiren akımlar çıktığını belirtti. Diğer bir de­yişle, “anlatının geri dönüşü” yaşanmıştır. Bu dönem­de “tarih” ve “geçmiş”in farklı kavramlar olduğu ve her eserin kendi dönemini yansıttığı düşüncesi vurgulan­mış; bu da mukaddimelerin önemini artırmış ve tarihî malzemeyi genişletmiştir.

Seminerin sonlarına doğru günümüzdeki çalışmala­ra değinen Koç, “2000 sonrasına baktığımızda kültür­ler arası yaklaşımın ön planda olduğunu görüyoruz.” diyerek bu eğilimin ağırlıklı olarak Avrupa’da yapı­lan çalışmalarda görülmesinin nedeninin Avrupa’nın çok kültürlü yapısından kaynaklanabileceğini söyledi. Karşılaştırmalı ve ulus ötesi tarihçilik de bu dönem­de yaygın eğilimler arasındadır. Son dönemde yapılan Osmanlı çalışmalarında da bu yaklaşımları görmekte­yiz diyen Koç, birçok dilde gazete ve eserin yayımlan­dığı Osmanlı’da, ülkede bulunmuş yabancıların göz­lemlerinin de önemli bir enformasyon kaynağı oldu­ğunu söyleyerek sunumunu bitirdi.

Üsküdar Belediyesi, İktisadi Girişim ve İş Ahlakı Derneği (İGİAD) ve İlmi Etüdler Derneği’nin (İLEM) ortaklaşa düzenlediği İktisadi Zihniyet ve Ahlak konulu sempozyum 11 Aralık 2010 cumartesi günü Bağlarbaşı Kültür Merkezi’nde gerçekleştirilmiştir.

Sempozyumda üç oturum’da toplam dokuz tebliğ sunulmuştur.
İktisadi Zihniyet ve Ahlak Sempozyumu, kavramsal olarak bir araya geldiklerine çok sık rastlanmayan İktisadi zihniyet ve ahlak kavramlarını eksene alarak bu ikisi arasındaki ilişkiyi incelemiştir. Modern iktisadi sistemin vazettiği ahlak anlayışı ve üzerine oturduğu zemin sunumların kalkış noktası olarak belirlenmiş, bu zemin üzerinden analiz ve eleştiriler geliştirilmiştir.

Sempozyum Prof. Dr. Sabri Orman’ın “İktisat, Zihniyet ve Ahlak” başlıklı açılık konuşması ile başlamıştır. Sonrasında “İktisat ve Ahlak” başlıklı oturumda Çukurova Üniversitesinden Prof. Dr. Enver Alper Güvel, “Piyasa Ekonomisinin Temel Kurumları ve Ahlâk”, İstanbul Şehir Üniversitesinden Prof. Dr. Cengiz Kallek, “İslam İş Ahlakı” ve Durham Üniversitesinden Dr. Mehmet Asutay, “İslami Ahlak Ekonomisi Arayışları ve Modern İslam Bankacılığının Başarısızlığı” başlıklı sunumlarını yaptılar.

Enver Alper Güvel, “Piyasa Ekonomisinin Temel Kurumları ve Ahlâk” başlıklı sunumunda piyasa ekonomisinin ekonomi politiği olan Liberalizmi, zıttı olan Totalitarizm’le karşılaştırmalı olarak değerlendirmiş, bu çerçevede piyasa ekonomisinin temel kurumlarını karşılaştırmalı olarak ve “ahlâk”ın bu temel kurumlar içindeki yeri ve işlevini ortaya koymuştur. “İslam İş Ahlakı” başlıklı sunumunda Cengiz Kallek, mevcut iş ahlakı yaklaşımlarını ele alarak analiz etmiş, iş ahlakını kamu ve ferdi tasarruf arasında ele almıştır. Modern dönemle birlikte ortaya çıkan tecrübenin içtimaî sorunlara, kamusal alanda işlenen suçlara karşı resmî ve ferdî bir duyarsızlığa yol açtığından bahseden Kallek, Asr-ı Saâdet örnekliğinin bugün itibariyle nasıl bir iş ahlakı önerdiğini işlemiştir. “İslami Ahlak Ekonomisi Arayışları ve Modern İslam Bankacılığının Başarısızlığı” isimli tebliğinde ise Mehmet Asutay, Müslüman dünyadaki kalkınma problemine yönelik üretilen İslam’ın kendi değerleri, normaları, kuralları ve kurumlarının şekillendirdiği ahlakı hedefleyen sistem anlayışlarını tanımlayarak İslam ahlak ekonomisi denebilecek bir yaklaşımı detaylandırmıştır. Sonrasında ise İslami finansının genel çerçevesini ve bir sistem haline gelip işlemesi için gerekli olan nitelikleri tartışmıştır. Ortaya konan bu çerçeveye uygun olarak da İslami finansın dünü bugünü ve mevcut durumunun yeterliliğini tartışmıştır.

“Modern İktisadi Sistemin Zihniyet Dünyası” başlıklı oturumda ise Kadir Has Üniversitesinden Dr. Cengiz Ceylan, “Liberal Kapitalizm ve Ahlak”, Florida State Üniversitesinden Dr. Necati Aydın, “2008 Finansal Krizi Örneğinde Kapitalizmin Ahlak Krizi” ve Hizmet-İş Sendikasından Yrd. Doç. Dr. İdiris Demirel, “Siyaset Felsefesi Açısından Modern Kapitalist Dünya Sistemi ve Epistemolojik Dönüşümler” başlıklı tebliğlerini sundular.

“Modern İktisadi Sistemin Zihniyet Dünyası” başlıklı sunumunda Dr. Cengiz Ceylan, tebliğinde modern iktisadi sistemin üzerine kurulduğu liberal ahlakın kaynaklarını ve temel özellikleri ele almış, sonrasında ise Türkiye bağlamında liberal ahlakın görünümlerini çeşitli boyutları ile birlikte işlemiştir. Sonuçta ise hem Türkiye hem de doğu toplumlarına yönelik olarak kapitalizm karşısın­da takınmaları gereken tutumla ilgili öneriler geliştirmiştir.

“2008 Finansal Krizi Örneğinde Kapitalizmin Ahlak Krizi” başlıklı sunumunda Dr. Necati Aydın, 2008 yılında meydana gelen finansal krizi anlamak için aydınlanma projesine kadar uzanan bir alt zeminden hareket ederek kapitalizmin asıl krizini ortaya koymuştur. Tebliğde kapitalizmin esas prensiplerini/varsayımlarını ahlak bakış açısından inceleyerek, 2008 finansal krizi örneğinde kapitalizmin ahlak krizi ele alınmıştır.

Yrd. Doç. Dr. İdiris Demirel, “Siyaset Felsefesi Açısından Modern Kapitalist Dünya Sistemi ve Epistemolojik Dönüşümler” başlıklı tebliğinde kapitalizmi Dünya Sistemleri Analizi yaklaşımı bağlamında ele almıştır. Tebliğin genelinde ise modern kapitalist dünya sistemi ve ona ilişkin olan epistemolojik dönüşümler sorunsallaştırılmıştır. Demirel tebliğini Türkiye ile Modern Kapitalist Dünya Sistemi ilişkisinin tarihi, aradaki etkileşim ve analizi ile tamamlamıştır. “Türkiye’de İktisadi Zihniyetin Dönüşümü” başlıklı son oturumda ise Kırklareli Üniversitesinden Prof. Dr. Gülfettin Çelik, “Klasik-Modern Ekseninde Üretim-Paylaşım ve Tüketim”, İstanbul Üniversitesinden Yrd. Doç. Dr. Lütfi Sunar, “Sabri F. Ülgener’in İktisadi Zihniyet İncelemelerini Yeniden Değerlendirmek” ve İlmi Etüdler Derneğinden Yusuf Alpaydın, ise “İş Kültüründeki Küresel Dönüşümlerin Çalışma Ahlakına Yansımaları” başlıklı sunumlarıyla sempozyuma katıldılar. “Klasik-Modern Ekseninde Üretim-Paylaşım ve Tüketim” başlıklı tebliğinde Prof. Dr. Gülfettin Çelik, üretim-paylaşım ve tüketim süreçlerinde Klasik ve Modern dönemlerin temel kabullerini, inanış ve diğer saiklerin de belirleyiciliğinde ortaya çıkan davranışları, tavır alışları ve tutumları, sebep-sonuç ilişkisi içinde medeniyet coğrafyaları ayırımını da dikkate alan bir çözümleme yapmıştır. Yrd. Doç. Dr. Lütfi Sunar, “Sabri F. Ülgener’in İktisadi Zihniyet İncelemelerini Yeniden Değerlendirmek” başlıklı tebliğinde Ülgener’in kişisel yaşamı ve düşünceleri arasındaki paralellikleri göstermiş, Ülgener’i dönemin entelektüel ve Türk modernleşmesinin çözüm arayan ortamında anlamlı bir yere oturtmaya çalışmıştır. Weber ve Sombart’ın analizleri üzerinden geliştirdiği iktisat yaklaşımın kaynaklarını ortaya koyan Sunar, zihniyet kavramı etrafında bir Ülgener eleştirisi de geliştirmiştir. Son tebliğde ise Yusuf Alpaydın, “İş Kültüründeki Küresel Dönüşümlerin Çalışma Ahlakına Yansımalarını” konu edinmiştir. Tebliğinde Türkiye’de 1980’li yıllardan itibaren gelişen kurumsallaşma, profesyonellik, kalite ve performans yönetimi vb. birçok kavramın iş kültüründe daha görünür hale geldiğini belirten Alpaydın bu değişimlerin çalışanlar ve çalışma ahlakı üzerindeki etkilerini analiz etmiştir.

Değerlendiren: Oğuz Karasu

Dr. Mehmet Asutay
17 Eylül 2010 Cuma – 19:00-21:00

Günümüzde İslam ekonomisi tartışmalarını yerini İslami finans tartışmalarına bırakırken, meselenin hala derinlikli bir biçimde tartışıldığını söylemek mümkün gözükmüyor. Genellikle teorik bir bağlamda değil de güncel meseleler etrafında ele alındığı için İslam ekonomisi çalışmalarından beklenen birikim elde edilebilmiş değil. Bu sebeple günümüzün iktisadi sistemine gittikçe daha fazla eklemlenen bir tartışma alanı ile karşı karşıyayız.

Durham Üniversitesi'nde School of Governmant and International Affeirs bölümünde görev yapan Dr. Mehmet Asutay ise meselenin daima İslami ekomomi politik bağlamında ele alınması gerektiğini dile getirenlerden. Teorik ve bütüncül bir bakışla meseleleri ele alıp, yeni bir sistemin başlangıç ilkelerini tespit etmenin zor ama mutlaka yerine getirilmesi gereken bir görev olduğunu düşünen Asutay, 17 Eylül Cuma saat 19:00'da İlmi Etüdler Derneği'nde konuyla ilgili özel bir seminer sunacaktır.

Seminerle ilgili bilgi almak ve kayıt yaptırmak için 02163104318-0536 657 6397 bilgi@ilmietudler.org.

Dr. Mehmet Asutay
Dr. Mehmet Asutay, Durham Üniversitesi School of Government and International Affairs bölümünde, özellikle Orta Doğu, İslami Politik Ekonomi ve Fnans alanlarını içeren Ekonomi Politik dersleri vermektedir.

Dr. Asutay, İslam Ekonomisi, bankacılık ve finans; Orta Doğu ve İslam ülkelerinde ekonomi; ekonomi politik ve ekonomik gelişim konularında dersler verip, master ve doktora araştırmalarına danışmanlık yapmaktadır. Durham İslami Finans Programı’nın koordinatör yardımcılığını yürüten Asutay, ayrıca İslami Finans master programının ve Durham İslami Finans Yaz Okulu’nun içerik koordinatörlüğü vazifesini yürütmektedir.

Review of Islamic Economics dergisinde editörlük, American Journal of Islamic Social Sciences dergisinde yardımcı editörlük görevi yürütmekte ve Borneo Journal of Business and Economics de dahil olmak üzere çeşitli akademik dergilerin yayın kurulunda yer almaktadır.

Ekonomi ve siyaset ilişkisi ve bu ilişkinin Türkiye’deki kronik ekonomik istikrarsızlık üzerindeki etkisi hakkındaki kitapları 2011 Routledge tarafından yayımlanacaktır. Asutay ayrıca şu an islami Fİnans hakkında iki kitabın editörlüğünü yapmaktadır. Edward Elgar’s Critical Thinking Serisinin 2011 yılında yayınlanacak ciltlerinin İslam Ekonomisiyle ilgili bölümlerinin editörlüğünü yürütmektedir.

Asutay’ın İslam ahlak ekonomisi, İslami bankacılık ve finans; Ortadoğu ekonomileri ve Türkiye’nin ekonomi politiği konulu makaleleri çeşitli dergilerde yayımlanmıştır.

İSAGEM, İLEM, İLAM, İSM ve İSAR’ın ortaklaşa düzenlediği IV. Genç Akademisyenler Buluşması, 18 -20 Haziran 2010 tarihleri arasında Yalova Thermalium Wellness Park Otel’de gerçekleştirildi. Farklı disiplinlerde çalışmalar yapan genç akademisyenlerin buluşması, tanışması, tartışması; alanında yetkin hocaların bilgi ve birikimlerini genç akademisyenlerle paylaşması; ortak bir ilim anlayışı ve metodoloji çerçevesinde ilmî çalışmalar yapabilme vasatının oluşturulması gibi kaygılarla gerçekleştirilen IV. Genç Akademisyenler Buluşması’nın konusu, “Yeni Meseleler ve Çözüm Arayışları” idi. Buluşmada konu bağlamında bir çerçeve konferans, iki panel ve beş oturum gerçekleştirildi.

İLEM Seminerleri Prof. Dr. Bilal Kemikli’nin 05 Haziran 2010 Cumartesi günü vereceği “Bir Kayıp Ada: Edebi Geleneğimizin Fikri Temelleri” başlıklı seminerle devam edecek.

Tasavvuf şiiri üzerine yapığı çalışmalarla tanınan Prof. Dr. Bilal Kemikli’ye göre “Medeniyetimiz şiir medeniyetidir; çünkü önce medeniyetimizin esaslarını belirleyen, zihnimizi inşa eden ve aklımızı oluşturan kurucu kitabımız Kur’an-ı Kerîm, her şeyden önce söz mucizesidir.Kur’an, şairlerimiz için hem söyleyiş bakımından rehber hem de mana itibariyle temel ilham kaynağıdır.”

Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Bilal Kemikli’nin vereceği “Bir Kayıp Ada: Edebi Geleneğimizin Fikri Temelleri” başlıklı seminerde edebiyat geleneğimizi oluşturan fikri altyapı tartışılacak ve gelenek ile sanat arasındaki ontolojik bağı anlatılacak.

Prof. Dr. Bilal KEMİKLİ
1965 yılında Sivas"ta doğdu. Ankara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi"nden 1990 yılında mezun oldu. 1992"de Ürdün Üniversitesi"nde İslâm Medeniyeti ve Tarihi alanında araştırmalar yaptı. “Sun"ullâh-ı Gaybî Dîvânı: İnceleme-Metin” konulu doktora tezini tamamlayarak 1998 yılında “Doktor” unvanını aldı. 2002 yılında Doçent oldu.Halen Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Türk İslam Edebiyatı Anabilim Dalı Öğretim Üyesi olarak görev yapmaktadır.

Kitap:
Sun'ullâh-i Gaybî: Hayatı-Eserleri-Şiirleri, Akçağ Yayınları, Ankara, 2000.
Sun'ullâh-i Gaybî Divânı: İnceleme-Metin, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul, 2000.
Şâir Şeyhülislam Arif Hikmet Beyefendi: Hayatı-Eserleri-Şiirleri, M.E.B., Ankara, 2003.
Oğlanlar Şeyhi İbrahim, Müfid ü Muhtasar: İnceleme-Metin, Kitabevi, İstanbul, 2003.
Sufi Aşk ve Ölüm, Sütun Yay. İzmir 2007.
"Divan Şiirinde Sağlık", Osmanlılarda Sağlık, I, Ed. C. Yılmaz-N. Yılmaz, Biofarma Yay., İstanbul, 2006, 299-319.
Gül Kitabı: Gül Kültürü Üzerine İncelemeler, Ed. B. Kemikli, S. Turan, Isparta, 2005.

İLEM Seminerleri Yrd. Doç. Ali Rıza Özacan’ın 22 Mayıs 2010 Cumartesi günü vereceği “Çizginin Ötesi: İslam Sanatlarının Felsefesi” başlıklı seminerle devam edecek.

Mimar Sinan Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi öğretim üyesi Yrd. Doç. Ali Rıza Özcan ’ın vereceği “Çizginin Ötesi: İslam Sanatlarının Felsefesi” başlıklı seminerde İslam sanatlarının düşünce yapısını meydana getiren ana dinamikleri ortaya koyulacak.

Doç. Dr. Ali Rıza ÖZCAN

Mimar Sinan Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi öğretim üyesidir.Özcan Lisans Eğitimini 1988 yılında Mimar Sinan Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Geleneksel Türk El Sanatları Bölümü’nde tamamlamıştır.Yüksek Lisans eğitimini Mimar Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde 1990 yılında “Klasik Devir Kur’an-ı Kerimlerinin Tezhipli Sayfaları” başlıklı tez ile tamamlamıştır.Doktora eğitimini 1996 yılında aynı enstitüde “Türk Nestalik Ekolü” tezi ile tamamlamıştır. 1997 yılında Prof. Dr. Ali Alparslan’dan ta’lik icazeti aldı.1989 yılında Hüseyin Kutlu ile başladığı sülüs-nesih yazılarından 2002 yılında icazetname aldı.Halen Mimar Sinan Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Geleneksel Türk El Sanatları Bölümü’nde yardımcı doçent olarak çalışmaktadır.

İlmi Etüdler Derneği’nin “Türkiye’de Siyasal ve Toplumsal Değişim” başlıklı 2009-2010 Kapanış Konferansını Selçuk Üniversitesi Sosyoloji Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Mustafa Aydın verecektir. Konferans 15 Mayıs 2010 Cumartesi günü saat 18.00’de Çamlıca Sabahattin Zaim Eğitim Merkezinde gerçekleştirilecektir.

Türkiye yirminci yüzyıldan beri köklü ve sarsıcı medeniyet krizleri yaşamaktadır. Yaşanan bu değişimlerin tarihsel ve toplumsal kaynaklarını tanımlayabilmek, yönünü ve mecrasını tespit edebilmek bile başlı başına bir sorun teşkil etmektedir. Günümüz açısından bu değişimin dinamiklerinin ortaya konulması, değişim karşısında alınacak tavır ve konumun mahiyeti “Türkiye’de Siyasal ve Toplumsal Değişim” başlıklı konferansın içeriğini oluşturmaktadır.

Doç. Dr. Mustafa AYDIN

Konya Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyoloji Bölümündedir. Siyaset Sosyolojisi, Din Sosyolojisi, Bilgi Sosyolojisi, Değişim Sosyolojisi, İslam Kültür ve Tarihi konularına ilgi duymaktadır. Çalışmaları arasında; Moderniteye Dışarıdan Bakmak (Açılım Kitap), Siyasetin Sosyolojisi (Açılım Kitap), Kurumlar Sosyolojisi (Vadi Yayınları), Bilgi Sosyolojisi (Açılım Kitap) ve İslam'ın Tarih Sosyolojisi: İlk Dönem İslam Toplumunun Şekillenişi (Pınar Yayınları) sayılabilir.

İLEM Seminerleri Doç. Dr. Berdal Aral’ın 1 Mayıs 2010 Cumartesi günü vereceği “Üçüncü Kuşak Haklar Olarak Kolektif Haklar” başlıklı seminerle devam edecek.

Fatih Üniversitesi Uluslar arası İlişkiler Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Berdal Aral’ın vereceği “Üçüncü Kuşak Haklar Olarak Kolektif Haklar” başlıklı seminerde İnsan haklarının bir bütün olarak küresel düzeyde yaygınlaştırılmamasının nedenleri irdelenerek kolektif hakların daha iyi bir dünya inşa etmedeki önemini tartışılacak.

Uluslar arası Hukuk; İnsan Hakları; Avrupa Birliği; Avrupa Birliği-Türkiye İlişkileri alanlarında yapmış olduğu çalışmalarla tanınan Doç. Dr. Berdal Aral’a göre yaşanabilir bir dünya kurma sürecinde insan hakları önemli bir saçayağıdır. İnsan haklarının bir bütün olarak küresel düzeyde yaygınlaşmasının ve bu yolda uluslarüstü yargısal mekanizmalar kurulmasının önündeki en önemli engeli teşkil edenler kimlerdir? Sorusunu soran Doç. Dr. Berdal Aral vereceği seminerde her halkın kendi geleceğini belirleme hakkı, barış hakkı,kalkınma hakkı, çevre hakkı, demokratik yönetim hakkı vb. kolektif hakların daha iyi bir dünya inşa etmedeki önemini anlatarak sorduğu soruya cevap verecektir.

İlmi Etüdler Derneği bahar döneminde bir dizi seminer düzenleyecek. Birbirinden farklı konuları içeren İLEM Seminerleri başlıklı dizi, 17 Nisan 2010, Cumartesi günü Recep Alpyağıl’ın sunacağı “Türkiye’de Otantik Bir Felsefenin İmkânı ve Din” başlıklı seminerle başlayacak.

İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi öğretim üyesi olan Yard. Doç. Dr. Recep Alpyağıl’ın vereceği “Türkiye’de Otantik Bir Felsefenin İmkânı ve Din” başlıklı seminerde Türkiye’de felsefe geleneği ile yıllardan beri kurulamayan ilişkinin nedenlerini ele alınacak ve ilim geleneğimizde felsefenin imkânları konusu tartışmaya açılacak. Seminer 17 Nisan saat 16.00'da İlmi Etüdler Derneği'nde gerçekleştirilecektir.

Ayrıntılı Bilgi İçin:
Onur Günaydın
Tel: 0216 310 4318 – 0537 495 6463
E-posta: bilgi@ilmietudler.org
Adres: Halk Caddesi, Türbe Kapısı Sokak, Hektaş İş Merkezi No:13/4 Üsküdar, İstanbul

Modernite ile birlikte kesintiye uğrayan ilim geleneğimizi yeniden diriltmek ve günümüz ilmiyle buluşturmak iddiasında olan kişi ve kurumları Ahmet Cevdet Paşa’yı yeniden anlama ve tartışma gayretinde bulunmaları gayet yerinde bir tutumdur. Çünkü, Ahmet Cevdet Paşa geleneksel düşünceye hâkim ve onu zamanın ruhuna uygun bir formda ifade eden önemli Osmanlı aydınlarındandır. Ahmet Cevdet Paşa’nın, tarihçiliği, hukukçuluğu ve devlet adamlığı kimliklerinin her birinde klasik âlimlerden ve batıcı aydınlardan farklı, özgün bir çizgisi vardır.

Anma Programı’nda Mehmet Akif Aydın, Cevdet Paşa'nın hukukçu kimliği üzerinde durdu. Aydın, o güne kadar dağınık halde bulunan çeşitli içtihatların ilk defa Cevdet Paşa tarafından kanun formuna sokulduğunu, kodifiye edildiğini ve bunun hukuk tekniği açısından da başarılı bir şekilde gerçekleştirildiğini ifade etti.

Sami Erdem İslam dünyasındaki kanunlaştırma hareketlerinin toplumsal ihtiyaçlardan çok batının siyasi baskısı altında yapıldığını hatırlattı. Ayrıca daha sivil, yerel ve farklılıklara açık olan içtihat fıkhının kanunlaşma ile birlikte yerini devlet otoritesinin daha belirgin olduğu tek tip bir hukuka bıraktığını, bunun da hukuk uygulayıcılarını İslam fıkhının temel kaynakları olan Kur'an ve sünnetle doğrudan irtibat kurmak yerine kanunu temel almaya zorladığını anlattı. Sami hoca, ulus devlete ait bir form olduğunu söylediği kanunun fıkıh usulüne aykırılıklar taşıdığını söyledi. Nitekim kanunlaştırmayla birlikte mezhepler ve mezhepler içindeki farklı görüşler hukuksal temelini yitirdi. Fıkıh usulünde kıyas yapılmazken Mecelle ile bu mümkün hale geldi. Neticede Mecelle'nin İslam Hukuk tarihinde çok ciddi bir yeri olduğunu kabul etmekle birlikte birçok problemi de bünyesinde barındırdığını da inkâr etmemek gerekiyor.

Ayhan Bıçak, Cevdet Paşa'da vak'anüvisçi klasik tarih anlayışından farklı olarak tarihsel olayları belli bir amaca göre sıraladığını ifade etti. Cevdet Paşa tarih felsefesini klasik İslam geleneğinin verileriyle oluşturmuş olmakla birlikte tarihçiliğe yeni bir veçhe kazandırmıştır dedi. Bedri Gencer ise Cevdet Paşayı Alman modernleşmesindeki gelenekselci bir aydın Edmund Burke ile karşılaştırdı. Gencer, modernleşmeye karşı olmaları, ancak geleneksel düşüncenin de yeni formlara ve açılımlara ihtiyaç duyduğunu düşünmelerinin bu iki aydını birleştiren ve kıyaslanmasını gerektiren en önemli unsur olduğunu söyledi. Nitekim Cevdet Paşa gibi Burke da hikmetten, ilahi iradeden, ilahi hikmetten bahsediyor. İkisi de modernizmin getirdiği eleştirilere karşı geleneksel hikmete dayalı dünya görüşünü savunuyorlar.

Son olarak Ahmet Şimşirgil, Ahmet Cevdet Paşa Dönemi ilim zihniyeti konulu tebliğini sundu. Şimşirgil, bir Osmanlı kasabasında doğmuş olan Cevdet Paşa’nın sahip olduğu ilmi seviyeyi Osmanlıdaki ilmi yapının kasabalara kadar hâkimiyetini kurabilmiş olmasıyla açıklanabileceğini ifade etti. Mecelle'yi hazırlayanlardan önemli bir çoğunluğunun İstanbul dışında yetişmiş olduğunu buna delil olarak gösterdi. Osmanlı'daki medrese usulünün günümüz zihniyeti açısından da faydalanılmaya değer olduğunu düşündüğünü belirtti. Bugün istenilen çapta ilim adamı yetişmemesini de bu irtibatın yeteri kadar kurulamamış olmasına bağladı.

İlmi Etüdler Derneği’nin “Toplum Sorunları Karşısında Düşünce Üretimi” başlıklı 2009-2010 Açılış konferansını tarih felsefesi ve düşüncesi alanında yaptığı öncü çalışmaları ile tanıdığımız Prof. Dr. Ayhan Bıçak verdi. Konferans 23 Ekim 2009 Cuma günü saat 19.00’da Bağlarbaşı Kültür Merkezinde başladı.

Prof. Dr. Ayhan Bıçak konferansta, yaşadığımız toprakların tarihsel, toplumsal ve düşünsel kaynaklarını kullanarak bir düşünce üretiminin imkanlarını sorgulayarak, akademisyenlik mesleğini seçen kişilerin toplumsal sorunlar karşısında konumunun ne olması gerektiği ve sahip olması gereken niteliklerin neler olması gerektiğini tartıştı.

Ayhan Bıçak

1956 yılında Erzincan'da doğmuştur. Boğaziçi Behçet Çağlar Lisesi'nden 1976 yılında mezun olmuş, 1978 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümünde eğitime başlamış, adı geçen bölümü 1982 yılında bitirmiştir. Aynı bölümde 1985 yılında Aristoteles'in İnsan Toplum ve Tarih Anlayışı teziyle yüksek lisans çalışmasını tamamlamıştır. 1991 yılında adı geçen bölüme, araştırma görevlisi olarak girmiştir. Prof. Dr. Teoman Duralı'nın gözetiminde hazırladığı, Platon'un Tarih Kavrayışı adlı tezle 1992 yılında doktoradan mezun olmuştur. 1995 yılında yardımcı doçentlik, 1996 doçentlik unvanlarını almış, 1997 de doçentlik kadrosuna atanmıştır. Tarih ve Siyaset felsefeleri ağırlıklı dersler vermekte ve bu doğrultuda çalışmalarını sürdürmekte olan Ayhan Bıçak, 2007 Kasım'ından itibaren Felsefe Tarihi Anabilim Dalı'ndaki Profesörlük kadrosuna atanmıştır.

İLEM, İSAR, İLAM ve İSAGEM kurumlarının katılımıyla düzenlendi. III. Genç Akademisyenler Buluşması’nda yüksek lisans ve doktora öğrencileri dört oturumda toplam yirmi iki tebliğ sundu. Teoman Duralı ve Yusuf Kaplan’ın çerçeve konferanslarının yer aldığı buluşmada, Recep Şentürk, Halil Kurt, Murteza Bedir ve Gülfettin Çelik’in katılımıyla “Değişimin Dinamikleri” başlıklı bir panel icra edildi. Buluşma’nın sonunda bir değerlendirme toplantısı yapıldı ve bir sonraki Genç Akademisyenler Buluşması’nın çerçevesi tartışıldı. Toplantıda sunulan tebliğlerden seçilenler editörlük ve hakemlik süreçlerinden geçirilerek kitaplaştırılmış ve “Süreklilik ve Değişim Arasında Düşünce ve Hayat” ismi ile Yedirenk Yayınları tarafından basılmıştır.

İlmi Etüdler Derneği’nin 2008-2009 seminerlerinin kapanışı sinema eleştirisi alanının önde gelen isimlerinden Yusuf Kaplan'ın “Medeniyet Krizi Neden Sinema İle Aşılabilir?” başlıklı konferansı ile yapıldı. Konferans 10 Mayıs 2009 Pazar günü saat 18.00’de Çamlıca Sabahattin Zaim Eğitim Merkezinde gerçekleştirildi.

Sinema alanının Türkiye’de gelişmesi için hem teorik hem de pratik alanda özenli ve özverili çalışmalarıyla tanınan Yusuf Kaplan, yaşadığımız medeniyet krizine sinema çerçevesinden bakarak ve sinemanın medeniyetin dili olması için gereken zemini soruşturdu. Sürekli film diline ve televizyonculuk dünyasına özgün katkılar yapmaya çalışan Kaplan konferansında tüketen, birilerinin kurduğu dili kullanan karikatür bir sinema yerine üreten ve dil kuran bir sinemanın imkanlarını tartıştı.

Yusuf Kaplan (1964- )

İletişimbilimci, yazar, çevirmen. Bilgi Üniversitesi’nde, lisans ve yüksek lisans düzeyinde iletişim, film ve kültürel teori dersleri verdi. Çeşitli basın, yayın kuruluşlarında yönetici ve eğitimci olarak görev yaptı. Halen Yeni Şafak Gazetesi ve Gerçek Hayat dergisinde yazar olup Külliyat Yayınları’nın da editörlüğünü yapmaktadır. Çalışmaları Medeniyetler ve Düşünce Tarihi konularında yoğunlaşmaktadır.

İlmi Etüdler Derneği, ülkemiz ve dünya gündemini meşgul eden konulardan biri olan küresel iktisadi kriz ile ilgili bir panel düzenledi. Küredeki değişimleri farklı bir biçimde ele alan, modern yaşam biçimi ve iktisat ilişkisini tartışan panel 04 Nisan 2009 Cumartesi günü, 14.30-16.30 saatleri arasında Altunizade Kültür ve Sanat Merkezinde gerçekleştirildi.

Panelde Yrd. Doç. Dr. Ünal ÇAGLAR “Krizin Ahlaki Boyutu”, Dr. Cengiz CEYLAN “İktisadi Krizin Toplumsal Yansımaları” başlıklı tebliğlerini sundular. İktisadi değişikliklerin ve küresel mali krizin farklı bakış açılarıyla ele alındığı panelde dünya ölçeğinde çeşitli dönemlerde yaşanan krizlerin kapitalizmin sunduğu üretim, tüketim ve bölüşüm ilişkilerinin bir sonucu olduğu, krizler sonrasında dünya ekonomik sisteminin gerçek yapısal düzenlemelere tabi tutulmadığı, bu nedenle de önümüzdeki yıllarda da benzer krizlerin yaşanacağı vurgulandı.

İlmi Etüdler Derneği hafta içi seminerleri dizisi 2008-2009 döneminde Doç. Dr. Ömür Ceylan’ın Divan Edebiyatı sohbetleri ile devam etti. 3 Nisan’da başlayarak altı hafta süren seminerlerde ilk dönem divan şiirlerinden başlanarak her yüzyılı temsil eden şiirler incelenerek Osmanlı medeniyeti ve düşüncesinin izleri sürüldü.

Kültür Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde öğretim görevlisi olan Ömür Ceylan, başta Kuşlar Divanı ve Tasavvufî Şiir Şerhleri olmak üzere bir çok kitap, ulusal ve uluslararası makale kaleme aldı. Ceylan’ın bu seminerinde ise, İslam medeniyetinin nüfuz alanında filizlenen Divan Şiiri üzerinden bu medeniyetin izleri sürüldü.

Düzenlediği bir çok konferans, anma toplantısı ve panelle tarihe ve kültüre ışık tutma gayreti içinde olan İlmi Etüdler Derneği’nin hafta içi seminerleri çerçevesinde düzenlediği geçmiş programlarda, Sosyolog Dr. Alev Erkilet’in “İslam Dünyasında Toplumsal Değişme ve Siyasal Hareketler” ve ekoloji uzmanı Dilaver Demirağ’ın “Tüketim Kültürü ve Gündelik Yaşam” konulu seminerleri tertip edilmişti.

Osmanlı son döneminin önemli siyasilerinden ve entelektüellerinden biri olan Said Halim Paşa, bıraktığı düşünce mirasını incelemek ve anlamak amacıyla 28 Mayıs 2008, Pazar günü 18.00-20.00 saatleri arasında Altunizade Kültür ve Sanat Merkezinde anıldı.

Anma programı kapsamında “Bir Osmanlı Toplum Düşünürü” başlıklı panelde Prof. Dr. Recep Şentürk “Batı Sosyolojisinin Eleştirisi ve Sait Halim Paşa”, Dr. Michelangelo GUIDA “Said Halim Paşa’nın Siyasal ve Toplumsal Düşünceleri”, Vahdettin Işık ise “Son Dönem İslamcılığı Said Halim Paşa’yı Neden Göz Ardı Ediyor?” konulu bildirilerini sundular.Batı tecrübesini de yaşamış olmasına rağmen batılılaşmanın ve batıya benzemenin karşısında köklerine bağlı kalmayı başarabilmiş ender şahsiyetlerden biri olan Said Halim Paşa içinde bulunduğu toplumsal ve siyasi meseleleri ve şartları özgün bir biçimde ele almıştır. Bu yönüyle son dönem Osmanlı aydınları ve siyaset adamları arasında önemli bir yere sahiptir.

DUYGUÖTESİ MODERN BATI VE ŞİDDET

İlmi Etüdler Derneği’nin “Duyguötesi Modern Batı ve Şiddet” başlıklı 2008-2009 Açılış Konferansı çağdaş sosyal teorinin önde gelen isimlerinden Stjepan Mestrovic ile gerçekleştirildi. Sosyal teori alanında Türkiye’nin önde gelen isimlerinden Yusuf Kaplan’ın bir takdim konuşması yaptığı konferans 09 Ekim Perşembe günü saat 18.00’de Altunizade Kültür Sanat Merkezinde yoğun bir katılım ile yapıldı.

Amerika'nın dünya siyasetindeki konumu ve yakın dönem savaşlarına yönelik eleştirileri, İslam-Hıristiyan çatışmalarına getirdiği daha ılımlı yaklaşımlarıyla dikkat çeken ve Türkiye'de “Duyguötesi Toplum” ve “Uygar Barbarlık” isimli kitapları ile tanınan Prof. Stjepan Mestrovic 1991 yılından beri Texas A&M Üniversitesi'nde Sosyoloji Profesörü olarak ders vermektedir.

Mestrovic bu konferansında batılı toplumları çözümlemek için kullandığı “duyguötesi toplum” ve “uygar barbarlık” kavramsallaştırmalarından hareketle batı toplumunun şiddet tasavvurunu ve bunun fiili yansımalarını analiz etti. Mestrovic Batılı toplumları, önce Bosna'da Müslüman halkın, ardından Kosova'da Arnavutların Sırplar tarafından soykırımdan geçirilmesini televizyondan seyretmekle yetinen, tepkisiz ve sinmiş insanların çoğunluğu oluşturduğu bir toplum olarak tanımlamaktadır. Batılı toplumun bu noktaya nasıl geldiğini ise şöyle ifade ediyor;

"Olayların insanlarda kollektif bir coşku yarattığı, onları duygulandırdığı ve eyleme sevk ettiği zamanlar geçip gitmiş, duygular [tıpkı televizyon ekranlarındaki en trajik haberler sunulurken bile yapıldığı gibi] paketlenip [nasıl verilmek isteniyorsa öylece rötuşlanıp, cilâlanıp, tüketime] kullanıma sokulur hale gelmiştir. Çağımız insanı artık gerçek duygularını [öfkelerini veya acılarını, üzüntülerini veya sevinçlerini] yaşayamaz, onları eyleme dökemez; olsa olsa [televizyon ekranı aracılığıyla] bir duygu simülasyonu yaşayabilir."

Mestroviç, batılı toplumlarda meydana gelen kayıtsızlık, tepkisizlik durumunu "çağdaş Batı dünyasının ufkundan doğan, sentetik duyguların kültür endüstrisi tarafından geniş çapta güdümlendiği / manipüle edildiği yeni-Orwell'ci bir süreç" olarak tanımlar ve şöyle açımlar: "Duygular, yeni bir entelektüel biçim alarak mekanikleşmiş, seri üretime ve melez duygulara dönüşmüştür. Uygun biçimde paketlendiği sürece her politika ya da olay kabul edilebilir hale gelmiştir. Eylem için gerekli olan akıl-duygu bağı kopmuştur. Öfke artık kollektif eyleme dönüşmeyecektir. Kuşku ve belirsizlik, duyguötesi entellektüellerin mihenktaşı olmuştur: Onlar her bakış açısını bilme ve hepsine karşı tavırsız kalabilme becerisini edinmişlerdir."

Prof. Dr. Stjepan Mestrovic

1918 yılında kurulan Yugoslavya'nın kurucularından ve aynı zamanda ünlü bir heykeltraş olan Ivan Mestrovic'in torunu olan Stjepan Mestrovic, 1991 yılından beri Texas A&M Üniversitesi'nde Sosyoloji Profesörü olarak ders veriyor. Mestrovic'in ilgilendiği alanlar arasında sosyoloji teorisi, klasik sosyolojik düşünce, tıp sosyolojisi, zihinsel tedavi sosyolojisi, din sosyolojisi, zihinsel tedavi hukuku, postmodernzim, kültürel çalışmalar, Doğu Avrupa, Rusya ve Balkanlar bulunuyor.

Mestrovic akademik çalışmalarının yanı sıra askeri mahkemelerde görülen çeşitli davalarda gözlemci sosyolog sıfatıyla katılmaktadır. İnsanlık dışı muameleleriyle medyanın gündemine gelen Guantanamo ve Ebu Garib hapishaneleri de Mestrovic’in gözlemci sıfatıyla katıldığı yerler arasında sayılabilir.

“Geleneğimiz ve Bilimler: Entelektüel Bağımlılığı Aşmak”

İLEM (İlmi Etüdler Derneği), İSAGEM (İstanbul Akademik Gelişim Merkezi) ve İSM’nin (İlim ve Sanatlar Merkezi) ortaklaşa düzenleyeceği II. Genç Akademisyenler Buluşması’nın bu yılki teması “Geleneğimiz ve Bilimler: Entelektüel Bağımlılığı Aşmak” olacaktır. Buluşmada sunulacak tebliğlerde sosyal bilimler, fen bilimleri ve İslami ilimler ilim geleneğimiz çerçevesinde bir değerlendirmeye tabi tutulacak ve bu ilimlerin gelenek içerisinde oturduğu yer ve geleneğimiz ile ilişkileri sorgulanacaktır.

20–22 Haziran 2008 tarihlerinde İzmit Kartepe’deki The Greenpark Hotel’de gerçekleştirilecek buluşma panel ve atölye sunumları şeklinde geçecektir. Buluşma kapsamında 2 panelde genel konuların ele alındığı 6 bildiri, atölyelerde ise daha özel başlıkların ele alındığı 20’nin üzerinde bildiri sunulacaktır.

Toplantı kapsamında Prof. Dr. Alpaslan Açıkgenç ve Prof. Dr. Tahsin Görgün’ün vereceği konferanslar yer alacaktır.

Buluşmaya yüksek lisans ve doktora çalışmalarına devam eden araştırmacılar katılacaklardır.

2. GENÇ AKADEMİSYENLER BULUŞMASI PROGRAMI

20-22 Haziran 2008 / Kartepe

20 Haziran 2008 Cuma

15:00 Hareket

17:00 Varış

18:00-19:00 Akşam Yemeği

19:00-19:30 Açılış Konuşmaları

19:30-21:00 Açılış Konferansı: Prof. Dr. Recep Şentürk

Fıkıh ve Sosyal Bilimler Geleneğimiz

21 Haziran 2008 Cumartesi

09:00-10:00 Konferans: Prof. Dr. Numan Kurtulmuş

Entelektüel Bağımlılığı Aşmak: Sebahattin Zaim Örnekliği

10:30-12:00 1. Panel: Gelenek ve Modern Arasında

Enes Kabakçı, Pozitivizmin Türkiye’ye Girişi ve Siyaset Üzerine Etkisi

Murat Çemrek, Post-Modernizmin Dayanılmaz Cazibesi: Müslümanların Post-Modern Bilgi Teorisine Yaklaşımları ve Otantik Bir Bilgi Teorisi İnşasının İmkanları

İbrahim Halil Üçer, Kültür Ve Medeniyetlerde Bireyselleşme İlkesi Olarak Gelenek Ve Hafıza

12:00-13:30 Öğlen Yemeği

13:30-16:00 İslam İlimleri Geleneği Atölyesi - I

Yöneten: Murtaza Bedir

Taha Boyalık, Anlam Kavramına Kategorik Bir Yaklaşım: İslam Düşüncesinde Tefsir-Tevil Ayrımı

Mehmet Çiçek, Modern Zamanda Bilimsel Bilgi ve Bir Bilim Adamı Olarak Müfessir

M. Zahid Tiryaki, Düşünce ve Hayat: Nitelikli Bir Düşünme Faaliyetinin Temel Unsurlarına Dair Bazı İlk Tespitler

Hamdi Çilingir, Modern Bir Zihniyetin Gelenek Okuması: Hadis Istılahları ve Hadis Tarihine Yeniden Bir Bakışın Analizi

Khalil Abdur-Rashid, Fıkhın Yeniden Keşfi

Mehmet Özturan, Farabi’de Bilgi ve Kesinlik

13:30-16:00 Gelenek ve Modernleşen Toplumsal Düşünce

Yöneten: Enes Kabakçı

Adem Başpınar, Baykan Sezer Düşüncesinin Yerli Sosyolojinin İmkanı ve Zaafları Açısından Değerlendirilmesi

Ali Kaya, Nurettin Topçu’da Toplum Düşüncesi

Murat Şentürk, Said Halim Paşa'nın Sosyolojisi

17:00-18:30 Çerçeve Konferans Prof. Dr. Alpaslan Açıkgenç

Tarihte Bilgi Gelenekleri ve İslam Bilgi Geleneği

19:00-20:00 Akşam Yemeği

20:00-22:00 Sosyal Aktivite

22 Haziran 2008 Pazar

09:00-10:30 2. Panel: Değişen Varlık ve Bilim Anlayışı

Yöneten: Tuncay Zorlu

Fatih Tetik, Bilim Tarifinin Tanzimattaki Dönüşümü: Ulum-ı Tıptan Fünun-ı Tababete

Yücel Aşıkoğlu, Osmanlı Ulemasının Âlem Tasavvuru ve Modern Evren Anlayışıyla Karşılaşmalar

11:00-13:00 İslam İlimleri Geleneği Atölyesi - II

Yöneten: Recep Şentürk

M. Fatih Kılıç, Cumhuriyete Geçiş Döneminde Türkiye’de İslâm Felsefesi Algısı

Mehmet Fatih Arslan, Üç Tarz-ı Telakki: İslam Felsefesinin Çağdaş Algılanma Biçimleri

Ayşe Betül Dönmez, El-Birûnî’den Salih Zeki Bey’e İslam Bilim Felsefesi

Hacı Bayram Başer, İslam Bilimi Tartışmaları ve Tasavvuf’un Yeri: Klasik Dönem ve Yeni Dönem İslam Bilimi tartışmalarına Sufilerin Bakışı

11:00-13:00 Tarih ve Siyaset Geleneğimiz Atölyesi

Yöneten: Cengiz Tomar

Raportör: Faruk Yaslıçimen

Yunus Kılıç, Osmanlı’da Geleneksel Tarih Yazıcılığından Modern Tarih Yazımına Geçiş Çabası: Tarih-i Osmanî Encümeni

Halil İbrahim Erol, Maduniyet Çalışmaları Tarihi Anlamlandırmak İçin Bir Alternatif Sunuyor mu?

Ali Aslan, Modernitenin Ötesinde Bir “Uluslararası İlişkiler Teorisi” Var mı?

11:00-13:00 Sosyal ve Beşeri Bilimler Geleneğimiz Atölyesi Yöneten: Murat Çemrek

Yusuf Alpaydın, Türkiye’de İslam İktisadı Arayışları: Sabahattin Zaim’in Çalışmaları

Eyüp Taşöz, Geleneğin Bellek Olarak Okunması

Mustafa Kömürcüoğlu, İslam Şehri Tartışmaları: Batı Dışında Bir Şehir Var mı?

Berat Açıl, Geleneği Eleştirerek Devam Ettirmek: Hüsn-ü Aşk'ta Anlatıcı Olarak Gelenek

14:00-15:00 Atölye Çalışmaları Sonuç Raporlarının hazırlanması

15:30-17:00 Çerçeve Konferans, Prof. Dr. Tahsin Görgün

Çağdaş Dünyayı Yorumlamada İslam İlim Geleneğinin Bize Sağladığı İmkânlar

17:30-18:00 Sonuç Raporunun Sunumu ve Kapanış

19:00 Hareket

Değerlendiren: Mustafa Kömürcüoğlu

İSLAM İKTİSADININ TEMEL MESELELERİ

Her medeniyet belli bir coğrafyada doğar ve gelişir. Medeniyetlerin yayılma alanı kendi dinamiklerine ve rakip medeniyetler karşısındaki durumuna göre değişir. Bu durum her medeniyetin belli bir coğrafi bölge sınırına sahip olduğunu bize anlatır, tabi günümüzde yaşadığımız küreselleşme deneyimi istisna olmak üzere. Medeniyetlerin yayılma alanları sınırlı olsa da kuşattıkları yaşam alanları sınırsız olmalıdır. Yani bir medeniyet kendi coğrafyasında tüm yaşam alanlarını kuşatarak evrensel olur. Bahsedilen yaşam alanları siyaset, iktisat, boş zamanlar, din, aile, gibi alanlardır. Söz konusu alanlar kurumlar sosyolojisinde birer kurum olarak kabul edilirler. Dolayısıyla medeniyetler burada bahsedilen veya bahsedilmeyen ilgili tüm alanlarda bir söze sahip olmalıdırlar.

Medeniyetler evrensel olmaları gereği her alanda norm ve değerlere sahip olsalar da farklı medeniyetler için farklı alanlar ön plana çıkar. Biz bugün Batı medeniyetinin hegemonyasından bahsediyoruz siyaset ve uluslar arası ilişkiler alanıyla ilgili olarak, askeri alanda en güçlü olan yine batı medeniyetidir, Batı medeniyetinin dini olan Hıristiyanlık dünyada en fazla inanana sahip dindir, eğlenmek istediğimizde yine çoğunlukla Batı medeniyetinin bize sundukları (futbol, sinema vs.) ile yetiniyoruz. Ancak bir gerçek asla unutulmamalıdır ki Batı medeniyeti her şeyden önce bir iktisat medeniyetidir, zira Marx da Batı medeniyetinin düşünce dünyasında fikir yürütürken ekonominin en önemli belirleyici olduğunu söylemiş ve bu gerçeğe işaret etmiştir. Dolayısıyla batı medeniyeti iktisat sahasında diğer tüm sahalarda olduğundan çok daha kuşatıcı bir biçimde karşımıza çıkar, bugün iktisada dair her hangi bir şeyi düşünen insan bu kuşatılmışlığın içinde düşünüyor demektir.

İlmi Etüdler Derneği’nin kapanış konferansını veren Sabri Orman “İslam İktisadının Temel Meseleleri” adlı konuşmasında bu kuşatılmışlığı aşmaya dönük ipuçları verdi. Nitekim bu kuşatılmışlığı aşmanın yolu bizi kuşatan sınırlara takılı kalmak değil, kendi medeniyet birikimimizin zenginliğini keşfetmekti. Dolayısıyla Orman’ın konuşması da bu minvalde gerçekleşti.

Kendi medeniyet birikimimizin zenginliğini keşfetmek öncelikle onun nasıl bir tarihsel tecrübeyle yoktan varolduğu ve geliştiğini anlamayı gerektiriyordu. Bu noktada Orman İslam medeniyetinin çıktığı yerin aslında bir medeniyet için çok da elverişli olmadığının altını çizdi. Zira bu topraklar medeni olarak kabul edilen alanların kıyısında kalmıştı, medeni ve büyük devletler kabul edilen Bizans ve Sasani buralara pek de ilgi duymamıştı. Dahası İslam medeniyetini kuran kadrolar bir medeniyet tecrübesine de sahip değildiler. Fakat bir medeniyet oluşturacak cesaret, kahramanlık ve yaratıcılıkları vardı. İşte bu gibi etkenlerle İslam, medeniyet alanlarına, yani kuzeye, batıya ve doğuya doğru genişledi. Ancak genişlerken bir şeye dikkat etti, kalıcı olmaya.

Tarihte bir çok medeniyet gelmiş, geçmiş ve bir çoğu kalıcı olamamıştı, işte İslam medeniyetinin kurucu kadroları kendinden evvelkilerin bu tür hatalarına düşmek istemedi. Bu minvalde fethettikleri yerdeki yapıları korumuşlar ve onların mirasından faydalanmışlardır. Yapıcılığı temel düstur kabul eden söz konusu kadrolar yapısı sağlam bir medeniyet inşa ettiler. Dolayısıyla başta kendisini ispat edememiş bir medeniyet olan İslam 11. yüzyılda artık kamil bir medeniyet halini almıştı.

İslam belli ölçüde yayıldığında bir çok sorunla karşılaştı. Bu sorunlardan bir tanesi toprak sorunuydu. Konuyla alakalı olarak bir fakih olan Ebu Yusuf Kitab’ül Haraç isimli bir eser yazmıştır. Daha sonra aynı konuyla ilgili olmak üzere değişik kitaplar yazıldı ve bir Kitab’ül Haraç literatürü ortaya çıktı. Dahası ortaya çıkan diğer sorunlarla ilgili olarak da eserler yazılmış ve her konuyla alakalı olarak bir literatür ortaya çıkmıştır, Kitab’ül emval literatürü, hisbe literatürü gibi.

İslam medeniyeti kâmil bir biçimde ortaya çıkınca Pax-Romana’da yaşanan iktisadi ortam İslam dünyasında çok daha güvenli bir şekilde yaşanır oldu. Roma İmparatorluğundan çok daha geniş bir alanda, yani Atlas Okyanusundan Çin’e, barış içinde ticaret yapılabiliyordu. Zira gerekli müesseseler kurulmuş, çeşitli sözleşmeler ve teknoloji tesis edilmiş, deniz ya da kara yolları korunaklı bir biçimde ticarete elverişli hale getirilmişti.

Orman bu sözlerinden sonra konuyu farklı bir noktaya çekerek, her medeniyette ticaretin önemli bir uğraş görülüp görülmediğini sordu. Zira cevabı olumsuz, dahası şaşırtıcı bir biçimde Antik Yunan medeniyetinde ticaretin küçümsendiğine işaret etti. Nitekim Aristo’ya göre, en kötü kazanç biçimi olan faizden sonra ikinci en kötü kazanç biçimi ticaretti. Yine Aristo’ya göre en makbul geçinme türleri toplayıcılık ve avcılıktı. Orman bu noktada sözü yine İslam’a getirerek İslam’da durumun farklı olduğunu, bir kere Hz. Peygamberin bir tüccar olduğunun altını çizdi. Dolayısıyla hem ticaret hem de emeği kiralamak meşru idi. Bunun sonucu olarak İslam bir tüccar ve şehir medeniyeti halini aldı. Örneğin Bağdat, Batı Avrupa’da kentlerin çöküşte olduğu bir çağda 2 milyonluk bir nüfusa ulaşmıştı.

Orman’a göre söz konusu iktisadi düzen içinde her türlü sorun hakkında kitaplar yazılmış ve bu kitaplar bilhassa hukukçular tarafından telif edilerek iktisadi çözümler hukuken de formüle edilmiştir. İşte Orman’a göre bütün bu meseleler (toprak, maişet, ticaret, para, simsarlık) ve onlara getirilen çözümler İslam iktisadının kendisiydi. Yani İslam iktisadı denmese dahi bir iktisat vardı ve bu İslam iktisadının ta kendisiydi.

Sonra Orman bakış açısını bugüne yöneltmiş ve hal-i pür melalimizi yansıtan tabloyu gözler önüne sermiştir. Orman’ın ortaya koyduğu verilere göre İslam dünyası yoksulluğun içine gömülmüştür. İç karartıcı tabloya göre İslam ülkeleri insani gelişme endeksinde en alt sıralarda yer almakta, kişi başına düşen milli gelirde yerlerde sürünmekte ve gelir eşitliği bağlamında eşitsizlik rekorları kırmaktadır. Benzer bir tablo okuryazarlık ve cehalet kriterleri bakımından da çizilmekteydi. Bu noktada sorulması gereken soru şuydu: Acaba nasıl o parlak durumdan bugünkü kara tabloya gelindi. Sabri Orman bu sorusuna kesin bir cevap vermedi, ama bu sorunun halledilmesi için gerekli olan yaklaşımı ortaya koydu: “İslam iktisadının temel meselesi İslam dünyasının bugünkü sefaletidir.”

Dolayısıyla Orman’a göre uğraşmamız gereken asıl sorun İslam iktisadı diye bir etikete sahip olmak değil, İslam dünyasının mevcut iktisadi problemlerini çözmektir. Yani bugün de yapmamız gereken bu hususta medeniyetin zirvesine çıkan 11. yüzyıl Müslümanlarının davranışlarını örnek almaktır. Tıpkı onlar gibi bir etiket derdinde olmayıp sorunun kendisiyle yüzleşmek. Orman bu konuyla ilgili olarak İslam iktisadı ya da İslam ekonomik sistemi kavramlarının kullanılmasının çok da elzem olmayıp, ancak kullanılmasının caiz olduğuna işaret etti. Bununla birlikte ona göre bir İslam iktisat teorisinden bahsetmek de gerekli değildi.

Daha sonra Orman belli bazı başlıklarda İslam’ın iktisada getirdiği özgün yaklaşımları ortaya koymuştur. İslam’ın özgünlüğünü ortaya koyduğu temel konular motivasyon, mülkiyet, iktisadi kararların alınması ve uygulanmasıdır. Örneğin mülkiyet hususunda İslam hem özel mülkiyeti hem kamu mülkiyetini öngörür ve hatta bunların dışında bir de vakıf mülkiyetine izin verir. İktisadi faaliyete katılma motivasyonu bakımından ücret ve kâr şeklinde bir ödül sistemi öngörür, ama aynı bağlamda faizi yasaklar. Bunların dışında Allah yolunda çalışma bir manevi motivasyon aracı olarak görülür, diğer taraftan cebri motivasyonun İslam’da yeri yoktur. İktisadi kararların alınması bağlamında ise piyasanın varlığı kabul edilmekle birlikte piyasa kendi haline bırakılmamıştır, nitekim hisbe literatürü bu meseleyi ele almaktadır. Bunların dışında zekatın da hem İslam’ın ayrılmaz bir parçası olduğu hem de fonksiyonel olarak gelirin yeniden bölüşülmesi bağlamında iktisadi bir yönünün olduğu söylenebilir. Son olarak faiz yasağı İslam’a özgü bir konu olarak ortaya çıkar, nitekim bu husus iktisada farklı bir bakış açısıyla bakmayı gerektirir.

Görüldüğü üzere İslam, iktisada farklı bir pencereden bakmakta, iktisadi sorunlarla ilgili olarak özgün yorumlarda bulunmaktadır.

Bilindiği üzere bugün bizleri kuşatan batılı iktisat “tek iktisat” olarak adlandırılmaktadır. Tek iktisada göre iktisadi veriler hep düalist bir mantık içinde ele alınır, yani iki tane müşteri vardır, ya da iki faktör, yahut da iki mal olduğu öne sürülür; uluslar arası iktisat ise iki ülke olduğunu varsayarak teorilerini geliştirir. Bu düalite aynı zamanda bir varsayımlar yumağıdır, kısaca teoriye başlanırken hep bir “var sayma” söz konusudur. Orman’ın çizdiği tabloya göre böyle bir yaklaşım İslam iktisadını anlamamıza engel olur, yani “varsayalım faizi kaldırdık” elde ettiğimiz şey İslam iktisadı olmayacaktır. İslam iktisadı havuz problemine takılmak gibi faiz problemine takılmakla anlaşılamaz, tam tersine baştan sona bir iktisadi düzen tasavvuruna sahip olmakla ilgilidir. Bu düzenin birinci problemi ise kendisine bir etiket bulmak değil, İslam dünyasının fakirliğini çözmektir. Hatta Orman’a göre Batıya karşı olmak bile birincil bir problem değildir, zira İslam medeniyetini kuranlar Yunan’a karşı olmak gibi bir dert edinmemişlerdir. Orman bu noktada İslam dünyasının bugünkü sefil durumundan Batılı emperyalistlerden fazla kendi içimizden çıkan kompradorların suçlu olduğunun altını çizmiştir.

Sabri Orman son olarak İslam iktisadı çalışmalarının geldiği seviyeden bahsetmiştir. Bu konudaki çalışmalar Hint alt kıtası ile Mısır’da birer ekol haline gelmiştir. Bununla birlikte Hint alt kıtasındaki çalışmalar tarihsel bağlamdan kopuk teorik bir çerçevede yapıldığı için sakattır. Nitekim Pakistan’daki İslamizasyon çalışmaları da ideolojik bir örüntüyle dejenere edildiği için tam bir fiyaskoyla sonuçlanmıştır. Bu noktada Orman önemli olanın yine bir etikete sahip olmak değil, sorunlara çözüm bulmak olduğunu belirtmiştir. Orman’a göre iktisadi koşullarda umut verici gelişmeler bulunmaktadır. Akademik çalışmalar ise tarihsel bir tabana sahip olan teorik bir çerçeveyle kamil hale gelecektir. Tabi ki pek çok sorun hem iktisadi gelişme hem de akademik iktisadi çalışmalar bağlamında karşımıza çıkacaktır. Orman’ın bu noktada söylediği son söz önemlidir: “Bugün bu konuları konuşmak bile İslam iktisadının geleceği açısından bir umuttur.”

Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır'ın bıraktığı düşünce mirasını incelemek ve anlamak amacıyla 31 Mayıs 2008, Cumartesi günü 10.00-15.00 saatleri arasında Çamlıca Sabahattin Zaim Eğitim Merkezinde bir anma toplantısı gerçekleştirildi.

Program, saat 09.00'da Elmalılı Hamdi Efendi'nin Sahrayı Cedid mezarlığındaki kabri başında okunan Kuran-ı Kerim ve dualarla başladı.

Anma programı kapsamında "İlim Geleneğimiz ve Elmalılı Hamdi Efendi" ve "Elmalılı Hamdi Efendi'nin Temel Meseleleri ve Günümüz Türk Düşüncesi" başlıklı iki panel düzenlendi.

"İlim Geleneğimiz ve Elmalılı Hamdi Efendi" başlığını taşıyan ilk panele Elmalılı Hamdi Efendi'yle ilgili çalışmalarıyla tanınan Doç. Dr. Tahsin Görgün, Doç. Dr. Mustafa Özel İbrahim Üçer ve Yusuf Alpaydın katıldılar.

"Elmalılı Hamdi Efendi'nin Temel Meseleleri ve Günümüz Türk Düşüncesi" başlığını taşıyan ikinci panelde Doç. Dr. M. Sait Reçber, Doç. Dr. Adnan Aslan, Faruk Yaslıçimen ve Taha Boyalık Elmalı'nın bıraktığı düşünce mirasının önemli başlıklarını ele aldılar.

İLMİ ETÜDLER DERNEĞİ temel eğitim programına katılamayanlar için her ders dönemi 5 hafta sürecek çeşitli hafta içi seminerleri organize etmektedir. 2007-2008 yılı ikinci dönemi faaliyete geçen seminer programının ilki 13-14 Mart ile 10-11 Nisan 2008 tarihleri arasında 5 hafta süreyle Perşembe ve Cuma günleri saat 18:00 – 20:00 arasında İLEM seminer salonunda gerçekleştirilmiştir.

Hafta içi seminerler iki seminer programı şeklinde gerçekleşmiştir:

1. Alev Erkilet / İslam Dünyasında Toplumsal Değişme ve Siyasi Hareketler

İslam Dünyasında Toplumsal Değişme ve Siyasi Hareketler başlıklı seminerde “Toplumsal Değişme Teorileri” işlendikten sonra Mısır, İran ve Türkiye’de toplumsal değişme, modernleşme ve toplumsal yapının değişme karşısındaki tavırları analiz edilmiştir. 20. yüzyılın temel İslami hareketlerinin toplumsal kökenleri, hareket felsefeleri, toplumsal tekabüliyetleri, ilke ve düsturları incelenmiş ve bugüne bir projeksiyon tutulmaya çalışılmıştır.

2. Dilaver Demirağ / Tüketim Toplumu ve Gündelik Yaşam

Tüketim Toplumu ve Gündelik Yaşam konulu seminerde Potlaç Toplumu, Prüten Kapitalizm, Karnaval Toplumu ve Tüketim Toplumu olgusu incelenmiş tüketim toplumu kavramının öncülleri olan George Simmel, Michael Bakhtin ve Baudrillard bağlamında tüketim toplumu meselesi tartışılmıştır.

Küresel ısınmanın(?) farklı bir biçimde ele alındığı panel 01 Mart 2008 tarihinde Altunizade Sanat ve Kültür Merkezinde gerçekleştirildi.

İlmi Etüdler Derneği, ülkemiz ve dünya gündemini meşgul eden konulardan biri olan küresel ısınmayla ilgili bir panel düzenleyecek. Küredeki değişimleri farklı bir biçimde ele almak ve modern yaşam biçimi ve çevre ilişkisini tartışmak amacıyla düzenlenen panel 01 Mart 2008 Cumartesi günü, 14.30-16.30 saatleri arasında Altunizade Kültür ve Sanat Merkezinde gerçekleştirilecek.

Panelde Dilaver Demirağ “Su Krizini Şifonlar mı Çözer?”, Doç Dr. Ramazan Yelken “Modern Yaşamda İnsan ve Çevre”, Ümit Şahin ise “Küreyi Kimler Isıtıyor?” başlıklı tebliğlerini sunacak.

Küresel değişikliklerin farklı bakış açılarıyla ele alınacağı panele çok sayıda akademisyen, üniversite öğrencisi, entelektüel ve STK yöneticisi katılacak.

Kapitalizm Karşısında Osmanlı İktisadı

Mehmet Genç
Değerlendiren: Mustafa Kömürcüoğlu

İlmi Etüdler Derneği 2007-2008 eğitim faaliyetlerine bir konferansla başladı. Bir geleneği temsil eden ve misyonu çerçevesinde bir gelenek oluşturmaya önem veren İLEM böylece süreklilik kazanacak bir faaliyete daha girişti. Bundan sonra İLEM’de ders yılı bir konferans ile başlayıp, bir konferans ile bitirilecek.

Konferansı veren ise Mehmet Genç’ti. İlim dünyasında fersah fersah ilerlediği halde, kendisini “Hac yolunda bir karınca” olarak tanımlayan Genç, hem ilmi derinliğiyle hem de sıcak tevazusuyla İLEM’in yetiştireceği genç kuşaklara gerçekten bir örnek olabilecek bir kişilikti. Kendisini Osmanlı İktisadı’na adayan ve alanının duayenlerinden olan Genç, yine kendi alanıyla ilgili bir sunum yaptı.

Osmanlı iktisadını kendi kaynaklarından öğrenmeyi dert edinen ve bu bağlamda Osmanlı Arşivini mesken edinen Genç, sunumuyla sadece Osmanlı İktisadı’nı değil, kapitalizmi ve Batı iktisadını da çok iyi bildiğini gözler önüne serdi. Sunumunun başında kapitalizmin tarihsel ve etimolojik kökeninden bahsetti. Bu noktada kapitalizmin kökeni olan kapital kelimesinin 11. yüzyıla kadar giden bir tarihi olduğuna dikkat çeken Genç, aynı şekilde kapitalist ticaretin Batı’da yükselişi için de aynı yüzyılı işaret etti. Bununla birlikte Genç olgun bir kapitalizmin aslında 18. yüzyılda ortaya çıktığını belirtti. Bu tarih kapitalist kavramının da üretilmiş olduğu yüzyılı işaret ediyordu. Batı iktisadının belli bir dönem sonra almış olduğu biçimi anlatan kapitalizm kavramı ise ancak 19. yüzyılda çıkmıştı. İlginç bir örnek ise Marx’ın sürekli olarak kapitalizm tahlili yaptığı halde kapitalizm kavramını kullanmamasıydı. Zira kavram 1862’ye kadar gündemde değildi.

Osmanlı iktisadını değerlendirmeye Mehmet Genç bir hayıflanma ile başladı. Zira Batı’da olduğu gibi ülkemizde araştırmacıların ilgisine sunulmuş geniş kapsamlı ve etimolojik tarihi veren sözlükler yoktu. Halbuki Batı’daki küçük sözlüklerde bile (ki bu sözlüklerin 1000 sayfadan kalın olan küçük sözlükler olduğunu söyledi) kelimenin ortaya çıkış tarihine ilişkin bilgiler vardı. Diğer taraftan karşılaştırma bağlamında “sermaye” sözcüğünün ne zaman şimdiki anlamıyla Türkçede kullanıldığını gösteren bir kaynak yoktu. Kısaca Osmanlı İktisadı’na kavramsal bir şekilde yaklaşmaya başlayacağımız zaman edindiğimiz verilerimiz eksik olacaktı. Bu da aslında Osmanlı İktisadı’nın neden tam olarak kavramsal bir biçimde, yani Batı İktisadının kapitalizm gibi bir kavramla açıklanması gibi, açıklanamadığını gösteriyordu.

Osmanlı İktisadı ise devletin müdahalesi ve lonca sistemiyle ilişkili olarak açıklandı. Genç devletin piyasaya narh koyarak müdahale ettiğini ancak piyasanın yine de özel bir pazar olduğuna dikkat çekti. Bu pazar yine özel kuruluşlar olan loncalar tarafından denetleniyordu. Lonca sistemi fiyat ve kalite denetimi yapıyor, ayrıca usta çırak ilişki düzeninde insanların eğitilmesini sağlıyordu. Bu sistem aşırı zenginleşmeyi önlüyordu. Zira sistemin kar marjları da düşüktü. Ortalama % 10’luk bir kar marjından bahsedildiğine dikkat çeken Genç, bu marjın en çok % 20’ye kadar çıktığını, bazen de % 3 gibi rakamlara düştüğünü belirtiyordu. Buna karşın faizler bu kar marjının iki katı nisbetinde yüksekti. Genç Osmanlı İktisadı’nda faizin belli alanlarda, örneğin para vakıfları ve sarraflar arasında, serbest olduğunu bununla birlikte teşvik edilmediğine dikkat çekti.

Piyasa zaten aşırı zenginleşmeyi mümkün kılmıyordu. Fakat bu sistem içinde birileri zenginleşecek olursa devlet müsadere aracını kullanıyor, yani ölümden sonra servete el koyuyordu. Bu durum kapitalist bir birikimin oluşmasını büsbütün engelliyordu. Böylece Genç bu sistemin dışarıdan bir müdahale olmaksızın kapitalistleşemeyeceğinin altını çiziyordu. Genç Tanzimat sonrası Osmanlı İktisadı üzerinde ise pek durmadı. Bu süreç daha ziyade kapitalizme eklemlenme süreci gibi duruyordu ve bu yönüyle kapitalizme karşı bir duruşu temsil etmiyordu. Dolayısıyla bundan sonrasını ayrıntılı olarak anlatmak sunum başlığına aykırı olacaktı. Genç, Osmanlı İktisadı’nın geri kalmasını ise rakiplerinin hızlı bir ilerleme kaydetmesine bağlıyordu. Rakipler öne geçince Osmanlı yenilgi savaşlarına mahkûm oldu.

İlkeli ve mütevazi duruşunu Genç soru faslında da gösterdi. Her konuda ahkam kesen ve her soruya zihninde kodlanmış bir cevap taşıyan kişilerden farklı olarak Genç, bazı sorulara “Bilmiyorum” cevabını vermeyi uygun gördü. Osmanlının kapitalizmi bilerek mi almadığına dair bir soruya “Osmanlı zihniyet itibariyle kapitalizmi alamazdı” cevabını verdi. Osmanlı’da iltizam sistemi ile feodalizme geçilip geçilmediği yönündeki bir soruyu ise olumsuz bir şekilde cevaplayarak Osmanlı İktisadı’nın feodalizm olmadığını, paralel bir biçimde ayanların da feodal bey kabul edilemeyeceğini belirtti.

Aliya İzzetbegoviç kendisine takılan “bilge kral” ismini hak edecek bir hayat yaşamış büyük bir düşünür ve önemli bir devlet adamıdır. Tarihte pek az kişinin başarabildiği bir şeyi gerçekleştirmiş ve düşünür ve siyasetçi kimlini çok sıkı bir şekilde örtüştürmüştür.

Her ne kadar kendisine dair anlatılanlar Bosna Bağımsızlık Savaşı dönemine yoğunlaşsa da o, düşünür kimliği ile büyük bir mücadelenin içinden gelmektedir. Özellikle bıraktığı düşünce mirası büyük bir dikkat ile tetkik edilmelidir. Zira onun yazdıklarında çağdaş dönemde yol gösterici pek çok ilke derin bir düşünce süzgecinden süzülerek bize ulaşmaktadır. Bu damıtılmış düşünce ve öneriler pek çok açıdan günümüzde insanlığın önünü açabilecek bir mahiyettedir.

Düşünceleri ile dile getirmiş olduğu olgunluğu aynı şekilde iç siyasette, ahlâki bunalımlarla malul uluslararası siyasette de göstermiş ve düşmanlarının dahi saygı duyduğu büyük bir devlet adamı olarak tarihe geçmiştir.

Aliya İzzetbegoviç anısına düzenlenecek bir anma programında onun özyaşam öyküsünün anlatılması ve kişisel hatıraların dile getirilmesinden öte fikirlerinin ve bıraktığı fikrî mirasın yeniden incelenmesi gerekmektedir. Bu bağlamda programa Aliya’nın dostlarının katılımı sağlanacak ve onun önerilerinden yola çıkılarak yeni düşüncelere ulaşılacaktır. Bu bağlamda Aliya’nın “Doğu Batı Arasında İslam” isimli kitabı bu programın içeriğine rehberlik edecektir.

1. Genç Akademisyenler Buluşması Gerçekleştirildi

İSAGEM (İstanbul Akademik Gelişim ve Eğitim Merkezi) ve İLEM’in (İlmi Etüdler Derneği) ortaklaşa düzenlediği 1. Genç Akademisyenler Buluşması 30 Haziran – 1 Temmuz tarihleri arasında, Kartepe The Greenpark Otel’de gerçekleştirildi. Farklı disiplinlerde çalışmalar yapan genç akademisyenlerin buluşması, tanışması, tartışması; alanında yetkin hocaların bilgi ve birikimlerini genç akademisyenlerle paylaşması; ortak bir ilim anlayışı ve metodoloji çerçevesinde ilmi çalışmalar yapa- bilme vasatını oluşturulması gibi kaygılarla gerçekleştirilen buluşmanın bu yılki konusu “Disiplinlerarasılık & Disiplinlerötesilik” idi. Konu etrafında çeşitli sunumlar yapıldı. Sunumların hemen akabinde katılımcıların soru ve görüşlerini bildirdikleri tartışma bölümüne geçildi. Konuşmalarda genel olarak batı merkezli düşünce, kavram ve analizlerin batı dışı toplumların sorunlarını açıklamadığı, kendi tarihimizden, ilmi geleneğimizden ve sorunlarımızdan yola çıkarak bir ilmi anlayış geliştirmemizin elzem olduğu vurgulandı. Ayrıca, akademide tartışılan konu ve problemlerin yaşanan gerçekliklerle olan kopukluğu ve irtibatsızlığı vurgulanarak, hayat, kavram ve düşünce arasındaki iletişimin nasıl sağlanabileceği ile ilgili çeşitli mülahazalar yapıldı.

Toplantının açılış konuşmasını yapan İhsan Vakfı Mütevelli Heyeti Üyesi Erol Yarar, bütünsel düşünmenin öneminden bahsederek, uzmanlığın gerekli olduğu ancak bunun yeterli olmadığını, bunun yanında derinlikli ve kapsamlı analizler yapabilmek için kuşatıcı bir bakışa sahip olmak gerektiğini ifade etti. Erol Bey, İslam Dünyasının merkezini kaybettiğini, bu yüzden kendi gündemini belirleyemediğini, bunun için gerekli olan siyasi, askeri, ilmi, ekonomik gücü tekrar sağlamak gerektiğini belirtti.

Programın açılış konferansını Prof. Dr. Sabahattin Zaim yaptı. Sabahattin Hoca, genç akademisyenlerin belli bir alan seçmeleri gerektiğini, bu alanın penceresinden bütünü görmeye çalışmaları gerektiğini vurguladı. Profesör Zaim, teori ve pratik akademik çalışmalarda birlikte gitmesi gerektiğinin, teori olmadan doğru ve iyi soruların sorulamayacağının, buna karşın pratik olmadan da teorinin desteklenemeyeceğinin ve gelişemeyeceğinin altını çizdi.

Sabahattin Hoca, genç akademisyenlerin sürekli yazmaları ve yayımlamaları gerektiğini, gençken yapılan hataların tolere edilebildiğini, ancak ileri zamanlarda bunun mümkün olmadığını ifade etti. Sabahattin Hoca, akademik gelişim için en az bir yabancı dil bilmenin şart olduğunu, ulusal ve uluslararası toplantılara katılarak bilgi ve deneyimlerin zenginleştirilmesinin önemini vurguladı. Uzmanlık ve alan hakimiyeti ile ilgili olarak ise Sabahattin Hoca, hangi alanda olursa olsun bir akademisyenin alanında otorite olmasının, güzel eserler vermesinin ve seçkin öğrenciler yetiştirmesinin çok önemli olduğunu söyledi.

Toplantının ilk tebliğini Prof. Dr. Tahsin Görgün sundu. Görgün, “Pratiğin Teorisi: İslam İlimlerinin Ortaya Çıkışı” başlıklı tebliğinde, üzerinde uzlaşılmış kavramlar bütünü anlamında örf kavramının İslami İlimleri karşıladığını belirtti. İlim dediğimiz zaman, insanlar tarafından oluşturulan bir şeyden (konvansiyon) bahsedilmesi gerektiğini ifade etti. Görgün, kalbiyle, gözüyle, kulağıyla nakledileni işitmek kavramak anlamında sem’ kavramı üzerinde durdu. Tahsin Hoca, sem’in en önemli özelliğinin, bilgi ile varlığı birleştirmesi olduğunu ve bu durumun tevatürde en iyi şekilde gerçekleştiğini; tevatürü yok etmenin de hiçbir zaman mümkün olmadığını dile getirdi.

Doç. Dr. Recep Şentürk “Açık Bilim: Çok Katmanlı Bilgi Sistemi” başlıklı sunumunda ise, açık bilim ve kapalı bilim ayrımı yaparak, kapalı bilimin özcü (essentialist) bir yaklaşım sergilediğini, açık bilimin ise hakikate ilişkisel bir yaklaşımla ulaşmaya çalıştığını belirtti. Varlık alanında kapalı düşüncenin, sadece maddi varlık düzlemini kabul edip her şeyi madde seviyesine indirgemeye çalışan materyalistler ve bütün varlığı idealler mertebesine indirgeyen idealistler arasında gidip geldiğini ifade eden Şentürk; açık düşüncenin, varlığı üç ana mertebe olarak ele aldığını (maddi varlık, manevi varlık, ilahi varlık) ve birbirine tercih yerine cem etme yoluna gittiğini; açık bilim düşüncesinin, akıl, duyular, haber (aktarılan bilgi) ve keşfi bilgi yolları arasında birlikte saydığını, kapalı düşüncenin ise sadece bunlardan birini kabul edip diğerlerini dışladığını ifade etti.

Doç. Dr. Bedri Gencer, “Bütünsel Bilginin Peşinde: Hikmet” konulu sunumunda, modern dünya görüşünün yaşadığı krizin epistemolojik bir kriz olarak görünse de, aslında bilgi/ahlaka dayalı ilim/amel ayrışmasından kaynaklanan etik bir kriz olduğunu belirtti. Gencer sunumunda hikmet kavramının altını çizerek, Arapçada hikmetin, varlık-değer-bilgi ilişkisinde ilim/amel bütünlüğünü, bütünsel insan deneyimini öngören geleneksel dünya görüşünü temsil ettiğini dile getirdi. Bedri Hoca, teorik ve pratik olarak iki kısımdan oluşan hikmetin, teorik (ontolojik-epistemolojik) bakımdan insanın gücü oranında şeylerin hakkına varması, pratik anlamda da şeylerin hakkını vermesi, kısaca aynı kökten gelen hüküm anlamına da gelen din’in disiplini olarak tanımlanabileceğininden bahsetti. Bedri Hocaya göre hikmet, bir taraftan tek başına kullanıldığında dünya görüşünün temel unsurlarını, diğer taraftan genel olarak “ilm-i hikmet” veya “hikmet-i nazariye, tabiiye” gibi tamlamalarla kullanıldığında modern dünyadaki doğal, sosyal ve İslamî bütün ilim dallarını kapsayabilmektedir. Gencer, bu bakımdan hikmetin Batı dillerinde en azından on dört karşılığı olduğunu, dünyada tek kelimeyle bir başka dile aktarılamadığından dolayı hikmetin dünya dillerinde hikmah olarak kullanılmasını önerdi.

İbrahim Üçer, “Varlığın Sesine Kulak Vermek: Bilimler ve Ontoloji” başlıklı sunumunda, bilginin bilenle bilinen arasında bir nispet olduğu, bu nispetin formel bir tekabüliyetin ötesinde var oluşsal bir ilişki zemininde tahakkuk etmediği müddetçe bilenin bilinene, bilinenin bilene yabancılaşacağını; bu itibarla bilenin, bilinenlerle ilişkisinin evvelemirde, bilinenlerle ilişki olarak değil var olanlarla ilişki olarak anlaşılması gerektiğini belirtti. Üçer sunumunda, var olanlara ilişkin soruyu anlamlı kılan zeminin doğrudan varlığa dair bir merak, kaygı ve endişeden neşet ettiğini; bu bağlamda varlık sorusunun bilinenle bilen arasındaki nispetin temel tahakkuk zemini olduğunu, ancak bu soruyu sormak suretiyle insan haline gelme imkânı kazanan “bilen”in ise söz konusu nispetin ontik-ontolojik ön şartı olduğunu dile getirdi. Üçer, varlığı “varlık olmak bakımından” söz konusu eden bilim metafizik-ontoloji olduğundan dolayı, varlık mertebeleri zemininde izafi bir vahdete erişen bilimlerin varlık olma vasatında hakiki bir vahdet kazandıklarını; böylece bilimlerde vahdet cihetinin metafizik sayesinde sağlandığını ve bu özelliği dolayısıyla metafiziğin tikel bilimlere ilkelerini verdiğini vurguladı.

Lütfi Sunar, “İlerlemecilik ve Modern Bilim Sisteminde Disiplinler” adlı sunumunda zihniyet düzeyinde modernitenin en temel bileşenlerinden biri olan ilerlemeciliğin hayatın farklı örgütlenmesine zemin hazırlayan bir dizi paralel değişimle birlikte toplumsal düzeyde modern sistemin kendisini ifade etmesinde, sekülerleşmesinde en temel parametrelerden biri olduğunu ifade etti. Sunar, ilerleme ideolojisinin, Aydınlanma düşünürlerinin akılcı ve eleştirel insanın imkanlarına duydukları derin bir güvenden kaynaklandığını söyledi. Bu noktada ilerleme ve ilerlemecilik arasında bir ayrım olduğunu söyleyen Sunar ilerlemenin insanlık için, bir medeniyet için bir vakıa olduğunu ancak ilerlemeciliğin modern hayat sisteminin bir ideolojisi hatta bazılarının deyimiyle dini haline geldiğini belirtti. Sunar’a göre, bu düşünüşün arka planında Avrupa’da yaşanan değişimler, özellikle sosyal ve siyasal alanda yaşanan değişmeler ilerlemeyi tarihi ve toplumu yeniden kurgulamak için bir kalkış noktasına dönüştürmesi yer almaktadır. Sunar 19. yüzyılın pozitivist düşüncesinin sloganında ilerlemeyi tamamlayan unsur olarak düzen’in dile getirilmesinin meselenin siyasal boyutunu gösterdiğini belirterek, önce Avrupalı kitlelere, daha sonra da dünyanın tüm halklarına “ilerlemek istiyorsanız kurduğumuz düzene uyacaksınız” mesajının verildiğini belirtti.

Ali Aslan, “Uluslararası İlişkilerde Tarihi, Kültürel ve Sosyolojik Dönüşü” başlıklı sunumunda disiplinlerarasılığı merkeze oturtarak, iki tür disiplinlerarasılık imkanının olduğunu ifade etti: Metateorik anlamda bir disiplinlerarasılık, ikincisi ise substantif/tözel bir disiplinlerarasılık. Metateorik disiplinlerarasılık kısaca bir disiplinin diğer baska bir disiplinin araştırma tekniklerini, kavramlarını ve metodunu ödünç alarak kullanması anlamına gelmektedir. Tözel anlamda disiplinlerarasılık ise bazı fenomenlerin açıklanmasında birden çok disiplinin birarada düşünülmesi gerektiği fikrine dayanır. Mesela oy verme davranışlarının incelenmesi hem psikoloji hem de siyasetin devreye sokulmasını gerektirmektedir. Aslan, bu çerçevede uluslararasılık ilişkilerin metateorik kategori içinde değerlendirilmesi gerektiğini vurguladı. Aslan’a göre günümüzde uluslararası ilişkilerde bu üç alternatif ontoloji müstakil teorilerin temel dayanak noktasını oluşturmakta ve birbiriyle rekabet halinde disiplinin temel ayrışma noktalarını ortaya koymaktadır.

Buluşmanın kapanış konuşması Yrd. Doç. Dr. Tuncay Zorlu Bey tarafından yapıldı. Zorlu, konuşmasında toplantı tertip heyetine, hocalara ve katılımcılara teşekkür ederek, sonraki buluşmalarda görüşmek dileğiyle toplantıyı sonlandırdı.